جامعه باز

ماركس و هگليسم چپ انقلابي[1]

موري روتبارد[2]

اين مقاله  بر گرفته شده از كتاب : تاريخ تفكر اقتصادي از منظر مكتب اتريشي[3] اثر موري روتبارد

25 اكتبر 2012 ديلي ميزس[4]

ترجمه از انگليسي: سليمان عبدي

هگل در 1831 درگذشت ولي او سردمدار و قبله گاه كساني شد كه تا زمان حال نيز تحت عنوان هگليست ها شناخته مي شوند. او در تلاش بود نقطه پايان تاريخ را معين كند اما حال پس از مرگش تاريخ همچنان در حال تكاپو ست ، اگر مرگ هگل نقطه پايان تاريخ نبوده است قطعا دولت فرديريك ويليام سوم نيز پايان تاريخ نبوده و در اين صورت يا مي بايستي ديالكتيك تاريخي دچار تحول و چرخش گردد يا اينكه ملغي شود.                                                            

گروهي از جوانان موسوم به هگلي هاي جوان در اواخر 1830 تا 1840 متاثر از آموزه هاي هگل جنبشي به راه انداختند كه با رهايي از توهم دولت پروسي مدعي قريب الوقوع بودن انقلابي بود كه همه بنيان هاي دولت را از هم خواهد پاشيد و زمينه را براي كمونيسم جهاني و فراگير مهيا خواهد كرد.

يكي از نخستين هگلي هاي با نفوذ پل كنت اگوست كيزكوفسكي[5] (1814-94) بود كه در 1838 كتابي تحت عنوان نقدي بر فلسفه تاريخ به زبان آلماني مننتشر كرد كه رويكرد نويني در ديالكتيك تاريخي براي هگليها به دست داد. اين رويكرد كيزكوفسكي مراحل تاريخ بشر را شامل سه مرحله تعريف مي كرد كه در اولين مرحله عهد عتيق ما با يك مرحله احساسي و شامل شور هيجان روبرو هستيم كه فاقد واكنش هاي فكري قلمداد شده و ارتباطي بي واسطه با وحدانيت و طبيعت وجود داشته است، كه اين مرحله به در خود بودگي روح موسوم است. مرحله دوم از بدو تولد عيسي مسيح تا مرگ هگل را شامل مي شود كه مرحله اي عقلاني است و موسوم به گذار روح به سوي خود است كه در راستاي جهانگرايي و انتزاع قراردارد البته اين مرحله در خود نوعي دوآليسم را نهفته دارد كه بيانگر جدايي انسان از خدا،‌ روح از ماده و تفكر از عمل است كه نقطه پايان اين روند به تعبير كيزكوفسكي به مرحله عمل موسوم است كه مرحله اي پسا هگلي و پراكتيكي است و عقلانيت هگلي و مسيحي در عمل تجسم مي يابد و انقلابي براي فروپاشي همه نهادهاي موجود خواهد بود. مفهوم عمل كيزكوفسكي از پراكسيس يوناني گرفته شده و كليت اين مرحله را بيان مي دارد كه بر ماركس نيز بسيار تاثير گذار بوده است. اين مرحله به يكي شدن فكر و عمل ،‌ نظريه و پراكسيس ،‌ روح و ماده ،‌ خدا و زمين و نهايت آزادي منتهي مي شود. كيزكوفسكي همراه با هگل و عرفا به اين امر پافشاري مي كند كه همه وقايع تاريخي حتي موارد ناخوشايند ،‌ ضرورتا به پايان رسيده و به اوج رستگاري ختم مي شود.

كيزكوفسكي در سال 1844 اثر ديگري منتشر كرد و در آن روشنفكران را به عنوان طبقه نوين سرنوشت ساز و هدايت كننده انقلاب معرفي مي كند كه پل . بي . اف . ترينتوفسكي[6] روشنفكر آلماني نيز در اثرش اشغال پوزنان توسط پروسيها بر روشنفكران تاكيد مي كند. تلاشهاي كيزكوفسكي موجب رونق و توسعه جنبش ماركسيستي شد او نيز همچون همه ماركسيستها (ماركس ، انگلس ، لنين[7]) نه از نواده كارگران بلكه از زمره متفكرين بورژوا به شمار مي رفت.. سلطه روشنفكران بر جنبش ماركسيستي از سوي ماركسيستها مورد نقد قرار گرفته و از جمله مي توان به آناركوماركسيست هايي همچون باكونين[8] و جان واكلاو ماچاسكي[9] لهستاني انقلابي (1926-1866) اشاره كرد. رويكرد روبرت ميشلز[10] نيز پس از آنكه حزب سوسيال دموكرات آلمان را ترك كرد و نظريه قانون آهنين اليگارشي را توسعه داد بيانگر همين مهم است كه همه سازمان ها حتي سازمان هاي حكومتي و خصوصي و حتي احزاب ماركسيستي نيز بصورتي اجتناب ناپذير به سلطه يك اليت قدرت منتهي خواهد شد.

اگر چه كيزكوفسكي مسير نهايي نيل به يك انقلاب ماركسيستي را معين نمي كند ولي براي او روند نيل به اين جامعه نوين بيشتر وجهه اي مذهبي دارد نه الحادي. در كار بزرگ و ناتمامش در 1848 تحت عنوان پدر ما مدعي شد كه اين مرحله نهايي از انقلاب كمونيستي ،‌ مرحله روح القدس است و پادشاه نهايي و خداوند زمين ، همه انسانها را يكي كرده و هويت هاي ملي زدوده شده طوريكه همه انسان ها تحت سيطره يك حكومت مركزي قرار خواهند گرفت كه از سوي شورايي جهاني تشكيل خواهد شد.

اين منجي گرايي مسيحي در گفتمان سوسياليستي بازنده را معين نمي كند از اين رو الكساندر ايوانويچ هرزين[11](70-1812) كه از بنيانگذاران سنت انقلابي و از زمره هگلي هاي چپ و متاثر از كيزكوفسكي به شمار مي رفت مي نويسد:  جامعه آتي نه با قلب بلكه با واقعيات كار خواهد كرد هگل، مسيحي ديگر است كه واژه حقيقت را براي انسان ها به ارمغان آورد. پس از آن برونو باوير[12] كه از دوستان و اساتيد ماركس به شمار مي رفت و رهبري هگلي هاي جوان دانشگاه برلين در دكتر كلوب را بر عهده داشت منادي فلسفه نوين براي عمل كردن در اواخر 1841 شد و اعلان كرد: "شيپور داوري نهايي به صدا درآمده است"

جريان موفق سوسياليزم اروپايي در نهايت به سمت الحادگرايي كارل ماركس متمايل شد. اگر رويكرد هگل ماهيتي پانته ايستي داشت و با ديالكتيك منجي گرايانه مسيحي عمل مي كرد در عوض الحادگرايي ماركس هگل را بر روي سر قرار داده و آن را نه بر مبناي عرفان ،‌ مذهب ، روح يا يك ايده مطلق يا يك ذهن جهاني بلكه بر اساس ماده و بنيان هاي علمي فلسفه ماترياليستي پايه ريزي كرد.

البته مناقشاتي واژه شناسانه در اين خصوص وجود دارد كه به زعم برخي از مدافعين ماركس،‌ او هرگز مفهوم ديالكتيك ماترياليستي را به كار نبرده است، ولي نمي توان انكار كرد كه اين مفهوم بعدها از سوي انگلس در آنتي دورينگ[13] بكار رفت و اين كتاب نيز قبل از مرگ ماركس منتشر گرديده و آنچنانكه همه نوشته هاي ديگر انگلس قبل از نشر از سوي ماركس بازخواني شده ، اين خود فرضيه موافقت ماركس با اين مفهوم را تاييد مي كند.

منازعاتي كه در فاصله سالهاي 1930 تا 1940 از سوي ماركسيست – لنينيستها بر سر مفهوم ماترياليسم ديالكتيكي بر پا شده بود امروزه از درجه اعتبار ساقط شده اند. اين مفهوم ابتدا از سوي انگلس به عنوان يكي از بنيانگذاران ان و علاقه مند به علوم طبيعي و مخصوصا زيست شناسي مطرح شد. كاربرد آن در زيست شناسي چنانچه انگلس در آنتي دورينگ اشاره دارد بسيار مبهم و پراكنده بوده است و در يك فرايند فراهگلي از منطق و تناقضات منطقي (نفي ها) گيج كننده مي نمود. همچون اين متن:

پروانه از يك تخم وجود مي يابد و اين نفي يا تعالي از تخم محسوب شده و آنها دوباره با مرگ نفي خواهند شد و دانه خالي خود نفي بوده و با تبديل شدن به گياه و نفي دانه بارشد و باروري نفي شده و پژمردگي آنها نفي ديگري است درتوالي نفي نفي و در كميتي 10، 20 يا 30 برابر بيشتر. ما به ماهيت و اصل دانه مي رسيم.

همچنين ماركس نيز خود به زيست شناسي و نتايج داروين[14] علاقه بسيار داشت. چنانچه به انگلس مي نويسد كه تحقيقات داروين خدمات بسياري به او در زمينه فراهم كردن بنياني علمي جهت تلاش طبقات در تاريخ فراهم آورده و به تعبير او اين كتاب شامل مباحثي اساسي در علوم طبيعي است.

ماركس با بازپردازش مفهوم ديالكتيك در ماترياليسم الحادي، آن را مجهز به يك موتور قدرتمند در جريان كل تاريخ تبديل كرد چنانچه از ناجي گرايي مسيحي و خود آگاهي روح جهاني بسيار نيرومندتر بود. حال چگونه مي توان يافته هاي ماترياليستي علمي ماركس را كه در بستري از گريزناپذيري قوانين تاريخي بنا نهاده شده بود با مكاشفات تعالي جويانه مسيحي در جريان گذار به كمونيسم تبيين كرد؟ يكي از پيشبيني ها ظهور آرماگادون[15] (ناجي آخر الزماني) كتاب مقدس است كه با رويكردي علمي به تاريخ اين نتيجه حاصل شده است.

اگر چه ماركس موقعيت ماترياليسم الحادي اش را بر اساس رويكرد هاي فوئرباخ بنا نهاد اما بعدها او پي برد كه فوئرباخ نمي تواند كافي باشد فوئر باخ به عنوان يك كمونيست فلسفي معتقد بود كه انسان با انكار مذهب مي تواند خود را از اليناسيون و ازخودبيگانگي رهايي دهد. اما از منظر ماركس مذهب تنها بخشي از مشكلات است چرا كه همه تاريخ بشر بيانگر از خودبيگانگي است و بايد همه ريشه ها و شاخه هاي آن به كلي بركنده شود. و براندازي فهم مذهبي مي تواند موجب به وقوع پيوستن طبيعت واقعي انسان گردد و تنها در چنين زماني است كه ماهيت غير انساني بشر به انسان مبدل مي شود و آنچنانكه ماركس در ادامه فوئر باخ اذعان كرده است .. انسان واقعي انسان اشتراكي است گر چه دولت كنوني مي بايستي ملغي شده يا تعالي يابد ولي مشاركت انسان در نهاد دولتي بايد در راستاي اشتراكي شدن باشد. مشكل اصلي در حوزه خصوصي است همچون بازار و جامعه مدني  چراكه در آن عمل كردن، غير انساني و خودپرستانه است چنانچه انسان با تهديد ديگران و استفاده ابزاري از آنان ، حاكميت آنان بر سرنوشتشان را نقض مي كند و در جامعه موجود متاسفانه جامعه مدني مقدم بر جامعه سياسي و دولت است. آنچه براي درك ماهيت كامل طبيعت بشر مي بايستي صورت گيرد تعالي د.ولت و جامعه مدني از مسير سياسي كردن همه زواياي زندگي است و در چنين شرايطي است كه انسان واقعي مي تواند تجلي يافته و به سوي انسان بودگيش گام بردارد.

اما تنها يك انقلاب توان انجام چنين وظيفه اي را دارد و اينجا است كه ماركس با بازگشت به خطابه هاي دوران جواني اش جوياي يك انهدام تمام عيار است چنانچه در بيانيه اي در 1856 در لندن تصوري جذاب و دوست داشتني از اين هدف تحت عنوان پراكسيس بيان مي دارد. او اظهار مي كند كه در قرون وسطي در آلمان دادگاه هايي مخفي وجود داشته كه به ويمگريشت[16] موسوم بودند و چنانچه منزل كسي با رنگ قرمز علامت گذاري مي شد همه مي دانستند كه صاحب خانه توسط ويمگريشت سزا داده شده است و حال هم خانه هاي اروپا با نشان مرموز قرمز رنگي نشان شده و تاريخ گواه است و داوري خواهد كرد ... و پرولتاريا مجري آن خواهد بود.

ماركس در واقع چندان متقاعد  به كمونيسم فلسفي نبود و همراه انگلس بعد ها از موز هيس[17] كه يك هگلي چپ (1875 – 1812) بود متاثر شدند ماركس متاثر از هيس بعد از 1843 تاكيد بيشتري بر پرولتاريا نه به عنوان يك طبقه اقتصادي بلكه همچون طبقه اي تعيين كننده و جهاني براي نيل به كمونيسم داشت و همچنانكه در بالا اشاره شد اين رويكرد ماركس به پرولتاريا و نقش كليدي آن از 1842 به بعد و متاثر از كار لورنز ون شتاين[18] كه دشمن سوسياليزم بود شكل گرفت از ديد شتاين كمونيسم و سوسياليزم جنبشي براي عقلاني كردن منافع طبقاتي پرولتاري است و ماركس دريافت كه حملات شتاين موتور علمي يك انقلاب اجتناب ناپذير كمونيستي است و پرولتاريا همچون يك طبقه بسيار منسجم و فاقد چيزي براي از دست دادن، نقشي كليدي خواهد داشت.

حال ماركس خطوط يك رويكرد منجي گرايانه سكولار را عرضه كرده بود و تحت عنوان ماترياليسم ديالكتيك تاريخي كه انقلاب مسيحي را به دست پرولتاري مي سپرد اما اين امر چگونه انجام مي شد؟ نظر و ايده تنها كافي نبود قوانين علمي و تاريخي در باره نيل به اين اهداف ميمون چه مي گفتند؟ ماركس عناصر تعيين كننده اي براي پاسخ به اين پرسشها در دست داشت چنانچه سن سيمون مفهوم تاريخ بشر را تلاشهاي ذاتي انسان در اثناي طبقات اقتصادي قلمداد مي كرد و تلاشهاي طبقات همراه با مفهوم ماترياليسم تاريخي هر دو به اجزاء اصلي ديالكتيك ماترياليستي ماركس تبديل شدند.