زهرورهتی هاوجووتی[1] نێوان کؤمهڵگای مهدهنی و لیبیڕاڵیزم له تورکیا
نوسینی عۆمهر جاها[2]
وهرگێڕانی سولهیمان عهبدی[3]
وتهی وهرگێڕ:
ئهم وتاره له لایهن مامۆستایێکی زانکۆوه نوسراوه وهک بۆتان دهردهکهوی لێکدانهوهیێکی باشی له سهر بابهتهکه نوسیوه بهڵام زۆر بهداخهوه نهیتوانیوه خۆی له دهست تابۆی ئاکادێمیکی تۆرک بهرانبهر به کورد ئازاد بکا و به ترسهوه ئاماژهیهکی کورتی به پلۆڕالیزمی ئێتنیکی له تورکیا کردوه، نوسهر باسی له بزوتنهوهی پارێزهرانی ژینگه کردوه بهڵام نهیوێراوه ئاماژه به کێشهی کۆرد له وڵاتهکهی بکا که ساڵه های ساڵه ملیۆنهها کوردی ماڵوێران کردوه، بهڵام ئهبی ئهم ههوڵانهش ههرچهنده به دور له کهمو کورتی نین بهرز بنرخێندرێن، به هیوای ڕۆژێک که قهڵهم بهدهستان و زانایان نهک تهنیا له تورکیا بهڵکو له گشت شوێنێک ئازدانه و بهبێ هیچ ترسێک بنوسن و لێکۆڵینهوه بکهن و ڕهخنه بگرن.
کورتهی بابهت:
ئامانجی سهرهکی ئهم وتاره تیڕوانینێکه بۆ هاوجووتی نێوان کۆمهڵگای مهدهنی و لیبڕاڵیزم له تورکیا دا که بۆ ئهم مهبهسته سێ چهرخهی زهمهنی له تورکیا دینینه بهر باس. یهکهمیان، دواههمین ساڵهکانی ئێمپڕاتوری عوسمانیهکانه دوههمیان، سهردهمی کۆماری تورکیا له ساڵهکانی 1923 تا 1980 که به نا لیبڕاڵی دهزانین ، له ئاخر دا ساڵهکانی دوای 1980 که به سهردهمی لیبڕاڵی له تورکیا ناوی دهبهین.
ناوهڕۆکی ئهم وتاره باس له هاوپهیوهندی[4] نێگاتیوی نێوان دهست تێوهردانی دهوڵهت له کاروباری ئابوری له لایێکهوه و گهشهی دێمۆکڕاسی وهک کارکردی کۆمهڵگای مهدهنی له لایهکی ترهوه دهکات. سهبارهت به وڵاتی تورکیاش ئهبی ئهم ڕاستیه بڵهین که گهشهی کۆمهڵگای مهدهنی تهنیا ئهوکاته مۆمکینه که دهست تێوهردانی دهوڵهت له ژیانی ئابوری و کۆمهڵایهتی خهڵک کهم کرێتهوه، که واته لیبڕالیزم ئاماژهیه بۆ بێ لایهنی دهوڵهت له نێوان پارته جۆربهجۆرهکان و ڕادهست کردنی چالاکی ئابوری بۆ کهرتی تایبهت وهک بنهمای کۆمهڵگای مهدهنی.
وشهی سهرهکی:
لیبڕالیزم، کۆمهڵگای مهدهنی
پێشهکی:
وهک باس دهکرێت کۆمهڵگایهکی مهدهنی چالاک و سیستهمی لێبڕالی هاوتهریبی یهکترن ئهم وتارهش ڕۆڵی سیاسهتی لیبڕاڵ له گهشهی کۆمهڵگای مهدهنی تورکیا دوای ساڵهکانی 1980 ئهکاته بابهتی سهرهکی. مهبهستی ئێمه له لێبڕالیزم بهریتیه له دهوڵهتی بچووک، تاکخوازی،جۆربهجۆری کۆمهڵایهتی، سهروهری یاسا، مافی مرۆڤ و ئازادی.
ئێمه ئهنجامه ئهرێنیهکانی دوای 1980 له تورکیا که به هۆی پهیڕهو کردنی سیاسهته لیبڕالیهکانهوه ڕویاندا وهک ئهدیللهی ئهم بابهته بهکار دێنین، بۆ نمونه زۆر ورده کهلتوری[5] جیاواز ههبوون که ئاویتهی یهکتر بوون، زۆر ڕێکخراوهی داخوازی له مافی مرۆڤ دامهزرا، بۆچوونی جۆراوجۆر له میدیاکان ئازادانه دهردهبڕدران، کهرتی تایبهت گهشهی بهرچاوی به خۆوه بینی و قۆرخکاری دهوڵهتی کۆتایی پێ هات یان ڕادهستی کهرتی تایبهت کرا. وهک دهبینین دوای ساڵهکانی 1980 به هؤی پهیڕهو کردنی سیاسهتێکی لیبڕاڵ، کۆمهڵگای مهدهنی گهشهی بهرچاوی به خۆوه بینی، ئێمهش له سهرهتادا باس له پهیوهندی نێوان لیبڕاڵیزم و کۆمهڵگای مهدهنی بهشێوهی گشتی دهکهین و دواجار ڕونکردنهوهمان لهسهر مێژوی تورکیا دهبێت.
لیبڕالیزم و کۆمهڵگای مهدهنی:
کۆمهڵگای مهدهنی چ پێوهندیهکی له تهک لیبڕالیزما ههیه؟ له سهرهتا دا لیبڕالهکان زۆر خۆشیان له دهسته واژهی کۆمهڵگای مهدهنی نهدههات هۆکاری ئهم بیزاریهش زیاتر تێئۆریک بوو به بڕوای ئهوان کۆمهڵگای مهدهنی بهریتی بو له وه گهڕ خستنی ههستی گشتی که ئهمهش وهک ههڕهشه بۆ سهر ئازادی تاک به ئه ژمار دههات، ههلبهت دو هۆکاری سهرهکی بێزاری لیبڕالهکان له کۆمهڵگای مهدهنی بهریتی بوون له: یهکهم، کۆمهڵگای مهدهنی له ئهندێشهی هێگێلهوه سهرچاوهی دهگرت و وهک سهرهتایهک بۆ دهوڵهتی مێتافیزیک له قهڵهم دهدرا. دوههم، هۆکاری تری بی باوهڕی لیبڕالهکان دهگهڕێتهوه بۆ ئهم ڕاستیه که لایهنگرانی چهپ له ڕۆژههڵات له ساڵهکانی 1960 بهم لاوه پاڵپشتییان لێ دهکرد و بهریتی بوون له گرۆپگهلێک وهک پارێزهرانی ژینگه، فیمینیستهکان، گرووپه خێڵهکیهکان ۆ توندڕهوهکان که له ئایدۆلۆژی سۆسیالیستیهوا سهرچاوهیان دهگرت و بههاو بایهخه کۆمهڵیهکانیان[6](دژ به تاک) ئهوروژاندهوه خواستی گشتیان به سهر مافی تاک دا زاڵ دهکرد ئهمهش ئهبوه هۆی خۆ لادانی لیبڕالهکان له بوون و خواستی ئهم گروپ گهله.
له گهڵ ئهواش دا و وێڕای ئهو ناکۆکیه تێئوریکیه ، ئهو گروپگهلهی کۆمهڵگای مهدهنی پێک دێنن تهنیا لهو وڵاتانهی که لهسهر ئهساسی سیستهمێکی لیبڕاڵی داڕژراون توانیویانه درێژه به چالاکی خۆیان بدهن. بۆ وهدهر خستنی ئهم ڕاستیه ئێمه ههڵسهنگاندنێک له نێوان وڵاتانی ڕۆژئاوا و ڕۆژههڵاتی ئۆروپا دا دهکهین. له سهدهی بیستهم بهم لاوه شارنشینی، له ناوهند دهرچوویی دهوڵهت[7]، بتهو بوونی کهلتووری لیبڕالی، گهشهی ئۆتۆنۆمی و سهربهخۆیی چالاکانی ئابوری فاکتۆرگهلێکی هاندهر بون بۆ بتهو بونی کۆمهلگای مهدهنی له دهرهوهی دهوڵهت له ڕۆژئاوای ئۆروپادا ئهمانهش تهنیا له ژێر حاکێمیهتی سهرمایهداری دا مۆمکێن بو بۆیه ئهتوانین بڵهین هێزری کۆمهڵناسی، فهلسهفی ، سیاسی لیبڕالیزم گیانی کرده بهر کۆمهڵگای مهدهنی. تاکخوازی، جۆربهجۆری کۆمهڵایهتی، سهروهری یاسا، مافی مرۆڤ و ئازادی وهک عێبارهتێک له ژێر ناوی لیبڕالیزم بهکاردێن و وهک چوارچێوهێیکی فهلسهفی و کۆمهڵناسی بۆ لیبڕالیزم، گهشهی کۆمهڵگای مهدهنی پێک دێنن.
بهڵام بهشی ڕۆژههڵاتی ئۆروپا له ژێر دهسهڵاتی سوسیالیزم و ئارهزوهکانی مارکس که کۆمهڵگای بێ دهوڵهت بوو لاوازی کۆمهڵگای مهدهنی لێ کهوتهوه. به بڕوای کۆمهڵگای مهدهنی واته کهرتی تایبهت که سهرمایهداری لێ ئهکهویتهوه که وابوو مانایێکی نیگاتیوی له باری تێئوریکهوه ههیه. تێئۆریسیهنه سیاسیهکانی سوسیالیستیش بهدهر له گڕامشی لێکدانهوهیهکی نێگاتیویان له سهر کۆمهڵگای مهدهنی ههبووه، لهم بهشهی ئۆروپا بهها و بایاخگهلێک وهک حۆکمڕانی ناوهندی، خێڵهکی بوون[8]،یهکانه خوازی سیاسی[9]،قۆرخ کاری دهوڵهتی، تهک حێزبی بوون، ئایدۆلۆژی توند و تێژی ئیداری، گوێ ڕایهڵی بۆ دهسهڵاتی دهوڵهتی و له ئاکام دا گهمارۆی کۆمهڵگا و نهمانی سهربهخۆیی ئۆرگان و پێک هاتهکانی کۆمهڵگا که پێ شێل کاری مافی مرۆڤی لێ کهوتهوه.
ئهم ههڵسهنگاندنه دهریدهخا که له نێوان کۆمهڵگای مهدهنی و لیبڕالهزم پهیوهندی تۆکمه ههیه و لیبڕالیزم وهک رێخۆشکهریک بۆ چالاکی و بهردهوامبونی کۆمهڵگای مهدهنی به ئهژمار دێت. ئهگهر چی ئهو ئۆڕگان و گروپانهی که کۆمهڵگای مهدهنی بهدی دێنن له ساڵهکانی 1960 دا زیاتر له سهر سیستهمیکی ڕیزبهندیانه[10] و یاسای پۆڵایینی گڕامشی ههنگاویان دهنا بهڵام دیمان که تانیا له کۆمهڵگای لیبڕالی به بوونی ئاڵتێرناتیڤی ئازادی و دهوڵهتی بچووک وهک بناغهی ئهم ئازادیه ئهمه مۆمکین بوو.
لیبڕالیزم و کۆمهڵگای مهدهنی له تورکیا:
سهبارهت به تورکیا باشه بزانین که ئهم دوو دهههی کۆتایی سهدهی بیستهم نمونهیهکی باشه بۆ پهیوهندی نێوان کۆمهڵگای مهدهنی و لیبڕالیزم بهڵام پێشهکی تێڕوانینێکی کورتمان ئهبێت به سهر دوا ساڵهکانی دهسهڵاتی ئێمپڕاتووری عۆسمانیهکان. له نیوهی ئهووهڵی سهدهی بیستهم عۆسمانیهکان دهستیان کرد به ناردنی خوێندکار بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوایی به تایبهتی فهڕهنسهو بهریتانیا که له دواجار دا ئهم خوێندکارانه دوای گهڕانهوهیان پاڵپشتیان له مۆدیرنیزه کردنی تورکیا کرد وهک رێفۆرم له بواری سیاسی، زانستی و خوێندن. له سالهکانی کۆتایی سهدهی نۆزدهههم بزوتنهوهی جۆراوجۆر له تورکیا سهری ههڵدا که ههوڵی نوسینهوهی دوبارهی سیستهمی حۆکمڕهوایی عۆسمانیهکانیان له ڕێگهی سیستهمێکی لیبڕالهوه دهدا، ئهوان داوای ئازادی و یهکسانی کۆمهڵانی تورکیایان له بواری ئابوری و سیاسی دا دهکرد. لهم ههلو مهرجه لیبڕالیه دا زۆر گروپ و تاقم دهستیان کرد به چالاکی که ژنانیش یهکێک بوون له وان، ژنان به داکۆکی له مافی خۆیان هاتنه ساحهی گشتی و به دامهزراندنی میتینگ و کۆنفڕانسی سهر شهقام ههوڵی ئاگادار کردنهوای هاو ڕهگهزانی خۆیان دهدا ئمهش بو به هۆی ئهوهی که بابهتی ژنان بێته باسی سهرهکی و سرنجی زۆر لایهن و لاوانه ش خوێندکاران بۆ لای خۆی ڕابکێشێت و ببێته گوڵی سهر چڵی گشت گروپهکانی کۆمهڵگای مهدهنی.
ههروهها گروپه ئیسلامیهکان به پاراستنی بهها م ئهرزیشه ئایینیهکانیان له چوارچێوهیهکی عهقڵانی دا ڕێزیان له بهها و بایهخه ڕۆژئاوایهکان دهگرت. لهم ناوه دا گفت و گۆیهکی عهقڵانی به مهبهستی پاراستنی دهوڵهتی عۆسمانی وهک ئاڵتێرناتیڤێک شکڵی گرت ههروهها له گهل نیگهرانی له ههنبهر ڕۆڵی ژنان له کۆمهڵگا دا لایهنگرییان له بهشداری ژنان له ساحهی گشتی دا دهکرد.
دوو گهوههری سهرهکی کۆمهڵگای مهدهنی له ئاخر ساتهکانی دهسهڵاتی عۆسمانیهکان بهریتی بون له یهکهم: پارت و حێزبه سیاسیهکان، دوههم گروپ و ڕێکخراوه ئابوریهکان که زیاتر چینی بۆڕژوایان ئهگرته خۆ. پارته سیاسیه کان که زیاتر له سی پارتی سیاسی ئهگرته خۆ به بۆچونی چهپ و ڕاستهوه به پهیرهو کردنی ئایدۆلۆژی و بۆچون گهلێک وهک پێک هێنانی سیستهمی بازاڕ، سۆسیالیزم، پێک هێنانی دهوڵهتی ئێسلامی و ناسیۆنالیزم و .. بوونیان ههبوو. ههروهها گروپ و ڕێکخراوه ئابوریهکانیش ڕۆڵی بهرچاویان له بهرهوپێشبردنی ئابوری تورکیای عوسمانی له ئابوریهکی کشت وکاڵی بهرهو ئابوریهکی سهردهمیانه بوو، ههروا کهمینهکان و بازهرگانه ههندهرانیهکان بونه هۆی گرێدانی ئابوری عۆسمانی به ڕۆژئاواوه که ئهمانهش به گشتی باس له پهیوهندی نێوان سیاسهتی لیبڕالی و کۆمهڵگای مهدهنی له دوا ساڵهکانی عۆسمانیهکان دا دهکات.
بهڵام به دامهزرانی کۆماری تورکیا له ساڵی 1923 و به دهست داگرتنی دهوڵهت به سهر گشت بوارهکاندا کۆمهڵگای مهدهنی کهوته ژێر مهتهرسیهوه و سیاسهتی لیبڕالی وهلا نرا و دهسهڵات به ڕهوشتی زۆردارانه(توتالتاریستی) دهستی بهسهر بازاڕ دا گرت، سیاسهتی تهک حێزبی هاته ئاراوه بۆشاییهکی گهوره له نێوان خاڵک و دهسهڵات پێک هات، دهوڵهت تاکه ئۆرگانی دهسهڵات بو ئابوریهکی هاوشێوهی سوسیالیستی و سیستهمێکی دهسهڵات داری زۆرداریانه بو به هۆی لاواز کردنی کۆمهڵگای مهدهنی.
له دوای ساڵهکانی 1980 دوای ئهوهی که پارتی دایکی نیشتمان به سهرۆکایهتی تۆرگۆت ئۆزۆڵ دهسهڵاتی وه ئهستۆ گرت کۆمهڵگای مهدهنی دیسان گهشایهوه. ئۆزۆل به لایهنگری له ئابوریهکی کراوهو لیبیڕاڵ به هیوای به ئهندامبونی تورکیا له یهکیهتی ئۆروپادابوو. ئهو به گۆڕانکاری له دهستوور دا به تایبهت له مادهکانی 141 و 142 و 163 له دهستوری تورکیا رێگای بۆ گۆڕانه لیبڕاڵیهکان خۆش کرد و گفت و گۆی سیاسی له ژێر چاوهدێری دهسهڵآتی دهوڵاتی هێنا دهرێ.
ئهم گۆڕانانه له سهر گشت دانیشتوانی کۆمهڵگای تورکیا کاریگهری ههبوو بگره ئهو پارتانهش که لهوه پێش دژایهتی بۆچونی لیبڕاڵیان دهکرد ئهم گۆڕانکاریانهیان بهرز نرخاند و پاڵپشتیان لێ کرد. خوێندکاران، ڕۆژنامهنوسان،زانایان و سیاسیهکانی تورکیا کهوتنه ژێر کاریگهری ئهم گۆڕانانه و دیالۆگێکی عهقڵانی له ناو کۆمهڵگا هاته دامهزراندن.
گروپه ئیسلامیهکان یهکێکی تر له بهشدارانی کۆمهڵگای مهدهنی تورکیا دوای 1980 بون که پاڵپشتیان له گۆڕانه لیبڕالیهکان دهکرد ئهوان لهبوارهکانی خوێندن و خێرخوازی چالاکیان ههبو و هیچ دژایهتیێکان له گهڵ بهها و ئهرزیشه ڕۆژئاوایهکان وهک دێمۆکڕاسی،کۆماری خوازی، سوسیالیزم و بگره سیکۆلاریزمیش(جیاوازی ئاێێن و دهسهڵات) نهبو تهنانهت پاڵپشتیان له به ئهندام بونی تورکیا له یهکیهتی ئۆروپا دا دهکرد ههروا بهشێوهیهکی لێبردوانه و دێمۆکڕاتیک کهوتنه دیالۆگ لهگهڵ کهمینهکان وهک کریستانیهکان و جولهکهکانی تورکیا.
جگه له گروپه ئێسلامیهکان زۆر ئۆرگان و ڕێکخراوهی تر پێک هاتن بۆ نمونه چالاکانی بواری ژنان و بزوتنهوهی قهومی و پارێزهرانی ژینگه. له ساڵهکانی 1973 دوای کۆنفڕانسی ئێستێکهۆڵم که کێشهی ژینگهی تێ دا هاته بهر باس پارتی سهوز له تورکیا هات دامهزراندن ههرچهند ئهم پارته له لایهن دادگای باڵای تورکیاوه ههڵوهشایهوه بهڵام لایهنگرانی ژینگه و ژینگه پارێزی درێژهیان به چالاکی خۆیان دا و دهوڵهتیش وهزارهتێکی له ژێر ناوی ژینگه دامهزراند و قوتابخانهی بۆ کردهوه.
له مابهینی ساڵهکانی 1980 تا 1993 که سۆپا دهستی کرد به دهس وهردان له کاروباری تورکیا زوربهی چالاکانی مافی ژنان وازیان له گروپه چهپیهکان هینا و خۆیان ڕاستهوخۆ دهستیان کرد به چالاکی و لهسهر بابهتگهلێک وهک مافی لهباربردنی مناڵ و پۆشینی لهچک له ئیدارات و ئۆرگانه دهوڵهتیهکان دهستیان به کار کرد لهم ساڵانه سهبارهت به کێشهی ژنان زۆر کتێب نوسرا و فیلم دروست بوو ژنان دژایهتی ئهو نهریتانهیان کرد که ژنیان له ژورهوه دهبهستهوه و دهرهوهیان به هی پیاو دهزانی ئهوان داواکاری بهشداری چالاکانهی ژنان له گشت بوارهکانی کۆمهڵگا دا دهکرد.
ڕێکخراوهو گروپه ئابوریهکان پێش 1980 تهنیا بهریتی بون له TÜSÍAD ڕێکخراوهی بازهرگانی و پیشه سازی تورکیا و TÍSK کۆنفێدڕاسیونی کار و پیشه سازی تورکیا، بهڵام له دوای 1980 زۆر ڕیکخراوهی تر پێک هات لهوانه MÜSÍAD ڕێکخراوهی بازهرگانانی سهربهخۆ AGÍAD ڕێکخراوهی لاوه بازهرگانانی ئاناتۆلیا GESÍAD ڕێکخراوهی لاوانی بازهرگان و پێشهساز ASKON ڕێکخراوهی بازهرگانانی ئاناتۆلیا، له دوای ههشتاکان زۆربهی ئهم بازهرگانانه که له له بهشی ئاناتۆلیای تورکیا بون سارکهوتنی باشیان بهخۆوه بینی که YÍMPAŞ و KOMBASSAN دوان لهو کۆمپانیه سهرکهوتوانه بون. ئهم بازهرگانانه خۆیان به ئیش کردن له ناوهوهی وڵات نهبهستهوه و له دهرهوهی تورکیاش دهستیان به کار و پیشه سازی کرد و بهم جۆره کاریگهریهکی ئهوتۆیان لهسهر گهشهی ئابوری تورکیا بوو.
به کورتی جیاوازی و جۆربهجۆری کۆمهڵایهتی له کهش و ههوایهکی لیبڕاڵ دا دوای ساڵهکانی 1980 فهزایهکی دێمۆکراتیکی پێک هێنا بهڵام ئهمه ڕیگایهکی ئاسان و ههموار نهبو و سپای تورکیا له نهیارانی سهرهکی ئهم پڕۆسهیه بو ههر بۆیه یهکیک له پایه بهرزانی سوپای تورکیا لیبڕالیزم و گروپه ئیسلامیهکان به دو نهیاری سهرهکی خۆیان ناو دهبات. سۆپایهکان دژایهتی چالاکی گروپه مهزههبیهکانیان دهکرد و وهک ههڕهشهیهک بۆ سهر خۆیان له قهڵهم یان دهدا بۆیه کاتێک پارتی ئاسایش[11] دوای ههڵبژاردنهکانی 1995 سهرکهوت سۆپاییهکان دهستیان به دهس وهردان له کاروباری دهوڵهت کرد و پارتی ڕێگای ڕاستیش[12] حۆکمی ههڵوهشانهوهی دهرکرا و تا ئێستاش سیستهمی سیاسی تورکیا له ژێر ههڕهشهی سۆپا دایه ئهمهش لاوازی کۆمهڵگای مهدهنی و زۆربونی توند و تیژی لێ ئهکهوێتهوه.
لیبڕالیزم وهک سهرهتایهک بۆ کۆمهڵگای مهدهنی:
تورکیا نمونهیهکی باشه بۆ ئاماژه کردن به ڕکهبهرایاتی ئازادانه وهک پێناسهی لیبڕالیزم، که وابو جیاوازی تاکهکان له ئاوهها کۆمهڵگایهک زۆر گرینگه و دهستوهردانی دهوڵهت بۆلایهنگری له گروپ و تاقم و دهستهیهک له ژێر ناوی عهداڵهت، بێ عهداڵهتی لێ دهکهوێتهوه چۆنکه گشت لایهنهکانی ناو کۆمهڵگا ئبێت له مافی یهکسان و بهرانبهر بههرهمهند بن، دهوڵهتی حامی وهک هێگلیش دهڵێت ئهبێت کێشهکان چارهسهر کات و بێ عهداڵهتی دهست درێژی بۆ سهر خهڵک له ناو بهرێت نهک خۆی ببێته بهشێک له کێشهکه.
له تورکیا پێشکهوتن به ڕۆڵی دهوڵهت بهسراوهتهوه به جۆرێک که بێ لایهنی دهوڵهت ئهتوانێ هۆکاری پێشکهوتنی کۆمهڵگا بێت، چون ڕهکهبهرایهتی ئازادانهی ناو کۆمهڵگا به ئازادی تاکهکانیهوه باسراوهتهوه، که وابو کاریگهری ئهرێنی دهوڵهت له خۆ کشانهوهی دهوڵهت له بازاڕه نهک له قۆرخ کردنی. لهوانهیه ههندێک له گهلانی دونیا وهک نهتهوهی تورک دهست تێوهردانی دهوڵهتی له بازاڕ دا به خۆوه بینیبێت و بۆ ئهم مهبهسته گروپی قازانج خوازیان[13] بهکار گرت بێت بهڵام ئهم گروپانه داهاتی نهتهوهیی له ڕی وهبهر هێنان زیاد ناکهن و له جۆری گروپی چالاکی کۆمهڵگای مهدهنیش له وڵاتانی لیبڕاڵ به ئهژمار نایهن ههروهک له وڵاته سوسیالیستیهکان لهمهو پێش ئهم گروپانه وهک ئامراز بۆ بهدهستهوه گرتنی بازار بهکار دهگیران له ئاکامیش دا ئابوریهکی کارامهی لێ نهکهوتهوه چونکه نهک له سهر ئهساسی ئازادی و ویستی خۆیان بهڵکو لهسهر داوای دهوڵت ئیشیان دهکرد.
تورکیا وڵاتێکه که له باری سازهییهوه[14] بنهمایهکی فرهڕهنگی ههیه وهک له باری ئێتنیکی، مهزههبی، کهلتوری و سیاسی که ئهمهش له خۆیدا شێوهیهک له پلۆڕالیزمی لێ دهکهوێتهوه که ئهمهش پێویستی به سیستهمێکه که دان بهم جۆراوجۆریه دا بنێت چۆنکه ئاوهها کۆمهڵگایهک(فره ڕهنگ) مهکۆی کۆمهڵگای مهدهنیه. گهشهی ئازادانهی گروپ و تاقمهکانی ناو کۆمهڵگا و سهربهخۆیان له دهوڵهت له مهرجهکانی کۆمهڵگای مهدهنین وهک ڕێکخراوهی کرێکاران، بۆنیاده سربه خۆکان، میدیاکان که ئاگاداری ئاستی کۆمهڵگا دهوروژێنن. که وابو گروپهکانی کۆمهڵگای مهدهنی گۆشار ئهخهنه سهر دهوڵهت، ههڵبهت ههر گروپێک به بهشێک له کۆمهڵگای مهدنی له قهڵهم نادرێت وهک گروپه قهومی و خێڵهکیهکان چون مهرجی مهدهنی بونی ئهم گروپانه بهشداری ئازادانهی ئهندامانیهتی و تاک ئهبێت به حهز و ئارهزوی خۆی تێدا بهشدار بێت و مافی ڕهخنه گرتنی لێ زهوت نهکرێت و له ڕاو بۆچونهکانی گروپهکهی بهشداربێت. له ئاکام دا ئهتوانین بڵهین یهکێک له پێناسه کانی کۆمهڵگای مهدهنی گۆشار خستنه سهر دهسهڵاته له ڕیگای لابی کردن، دهنگ دان، دیدار لهگهڵ ڕێبهران و کارگێڕانی دهوڵهتی، پڕۆتێستۆ کردن، میتینگ دانان و مان گرتن.
ئهم گروپانه ههروهها ئهبێت بتوانن کاریگهریان لهسهر ڕێبهرانی خۆیان بێت و بتوانن حهز و ویستهکانیان به گۆی ئهوان ڕابگهیێنن و ئهمهش تهنیا له سیستهمێکی دێمۆکڕاتیک دا ههلی بۆ دهڕهخسێت.
زۆر گرینگه که ئهمه بزانین له نێوان دێمۆکڕاسی و کۆمهڵگای مهدهنی پهیوهندی تۆکمه ههیه به واتایهکی تر به بێ کۆمهڵگای مهدهنی کارامه و چالاک، دێمۆکڕاسی بونی نیه. بۆ ڕون کردنهوهی زۆرتر ئاماژه به وتهکهی پۆل هارێست دهکهین که ئهڵێت دێمۆکڕاسی مۆدێڕن له بۆچونی سروشتی له دێمۆکڕاسی[15] سهرچاوه دهگرێت که بهریتیه له ئهزمونی ڕۆژانهی خهڵک له دێمۆکڕاسی که وابو ئهمهش تهنیا له کۆمهڵگایهکی مهدهنی چالاک دا مۆمکینه.
له کۆتایی دا ئهتوانین بڵهین دهوڵهت پاراستنی ئاشتی و ئاسایش و دهستوری بهدهسته و له وڵاتێک که کۆمهڵگای مهدهنی چالاک بونی ههیه دهوڵهت ههمو کاتێک به بهرپرس دادهنرێت و له ژێر ڕهخنهی کۆمهڵگای مهدهنی دایه ئۆرگان و ڕیکخراوه مهدهنیهکان وهک گهرهنتیهک بۆ ئازادی و مافی مرۆڤ به ئهژمار دێن. به شیوهی گشتی ئهتوانین بڵهین ئهزمونی ڕۆژئاوا و ڕۆژههڵاتی ئۆروپا ههروهها ئاخر ساڵهکانی ئێمپڕاتوری عۆسمانی ڕونی ئهکاتهوه که له نێوان کۆمهڵگای مهدهنی و دێمۆکڕاسی دا پهیوهندی ههیه. له ڕۆژههڵاتی ئۆروپا کۆمهڵگای مهدهنی لاواز بو بۆیه دێمۆکراسیش نهبو ، کۆمهڵگای مهدهنی بهردی بناغهی دێمۆکراسیه له ساحهی گشتی دا سهربهخۆیی ئۆرگان و دهسگاکانی کۆمهڵگای لێ ئهکهوێتهوه.
له سهدهی 19 هێگل و مارکس خوێندنهوهیهکی نێگاتیویان سهبارهت به کومهڵگای مهدهنی ههبو و وهک ڕوداوێکی کاتی بۆ پێک هێنانی ئامانجی کۆتاییان دهڕوانی که ئامانجی هێگل دهوڵهتی مێتافیزیک و ئامانجی مارکس کۆمهڵگای کۆمۆنیستی بێ دهوڵهت بوو. و تهنیا کۆمهڵگای مهدهنی توانی له وڵاتانی سهرمایهدار و ئازاد بهردهوام بێت.
نوشته سليمان عبدي
مدتی قبل بود که چند صد نفر از معترضان در یک پارکی نزدیک وال استریت جمع شدند و نسبت به آنچه نابرابری و بی عدالتی می دانستند به نشانه اعتراض تحصن کردند این چند صد نفر با وجود آزادی تحصن و بازتاب رسانه ای در یک کلان شهر چند ملیونی هرگز به بیش از 5000 نفر نرسید اما مباحث پیرامون آن بسیار بیشتر از خیزش مردم مصر ، لیبی و .. بود. سالهاست که به تعبیر گیدنز( که خود از جمله متاثرین از مارکسیسم است) ایدئالیسم مارکسیستی به یک توهم تبدیل شده و از ارزش اجرایی ساقط شده است ولی هنوز ته مانده های این رویای خطرناک در اقسا نقاط دنیا و در رسانه ها متجلی می شود و قاعدتا ما را دچار نوعی حباب اطلاعاتی می کند یعنی به جای اینکه واقعیت را آنگونه که هست بنگریم یا آن را بسیار کوچکتر و یا بسیار بزرگتر از واقعیت وجودیش می بینیم گروهی از لیبرال ها معتقد بودند که این اعتراض ها بیانگر پویایی یک جامعه باز است و آن را به فال نیک گرفتند و البته به همین دلیل دولت را پاسخگو می دانستند برخی نیز آن را یک حالت بازتابی از تحولات دنیای عرب و نشانه نقش اینترنت می دانستند ولی گروهی از رئالیست های سیاسی نیز معتقد بودند مساله یک نوع تسویه حساب حزبی بین دموکرات ها و جمهوری خواهان است چنانکه محافظه کاران با راه انداختن یک اجتماع گسترده تحت عنوان تی پارتی از تلاش های دموکرات ها برای افزایش مالیات و تامین کسری بودجه دولت جلوگیری کردند و حال نیز سیاستهای اصلاحی دموکرات ها که توان متقاعد کردن جمهوری خواهان را نداشته به عرصه عمومی آمده و در پی ایجاد نوعی اهرم فشار برای تصویب لوایح اصلاحی برای افزایش مالیات و فشار بر جمهوری خواهان بوده که در صورت موفقیت البته بسیاری از مشکلات دولت و عمدتا کسری بودجه آن تخفیف داده شده و برگ برنده ای برای انتخابات به دست خواهند آورد البته این هم تنها یکی از چندین نظریه مطرح است اما جالبتر از همه نظریه اقلیتی از رسانه های چپ در خارج از گود که معتقدند این نوعی بازگشت به آرمانهای مارکسیستی است که آینده جهان روز به روز به سمت آن گام بر می دارد! اما نه تنها شرکت کنندگان در تحصن و نه رسانه های داخلی نزدیک به وقایع و نه اعضای فعال این گروه در فیس بووک باوری به رویاهای سوسیالیستی نداشتند حالا باز جای سوال باقی است که خوب پس این اجتماع چه پیامدی داشت؟ و یا حتی شامل چه پیامی بود؟ من فکر میکنم این اجتماع را همانطور که بود بایستی نگریست نگاهی بدبینانه نسبت به عملکرد سهامداران وال استریت و بانکداران که اتفاقا لیبرال ها نیز نسبت به آن بسیار انتقاد دارند و البته که هر ساختار دموکراتیکی در نهایت باید پاسخگوی اعتراض ها و انتقاد های وارده باشد که این اعتراض ها در کشورهای دموکراتیک کم نیستند به تعبیر آلکسی دو توکویل مردم این کشورها اغلب مردمانی نارضی و معترض اند ولی انقلابی نیستند چنانکه این قبیل کشورها از ثبات سیاسی بالایی برخوردارند به همین دلیل البته نارضایتی لازمه پویایی دموکراسی است در چنین کشورهایی بستری برای انقلاب هایی از قبیل مصر و تونس و .. وجود ندارد چون راه های متعدد دیگری برای دستیابی به آرزوهای سیاسی لحاظ شده اند. اما نباید نادیده گرفت که نظام بازار یک نظام پر فراز و نشیب و بدون هدف است به همین دلیل چنین نظامی با افت و خیزهایی گاه مدید نیز روبرو می شود که متاسفانه عمده آنها به علت مداخلات غیر ضروری دولت در بازار است اغلب بحران مالی که متاثر از سیاست های غلط بانکداران و سیاست مداران است به نوعی بحران اقتصادی تبدیل می شود که همین گروهی را به اعتراض برای تغییر رویه وامی دارد اما راه چاره چیست؟ البته که چاره واگذاری آن به دولت نیست پس این توهم سوسیالیستی که باز افسار امور را به دولت واگذاریم البته که محلی از اعراب ندارد ولی دیدگاه عمده تقویت بخش خصوصی است که البته عمده رویکردها به نقش خرده سرمایه داران اشاره دارد یعنی به جای تاکید بر نقش کمپانی ها و شرکت های کلان چند هزار نفری مثل جنرال موتورز حال لیبرال ها دنبال تقویت سرمایه داران کوچک و نقش عمده آنها در ایجاد اشتغال هستند و البته چنین اجتماع هایی اجرای چنین تصمیماتی را تسریع خواهد کرد اما آنچه در رسانه ها گذشت با آنچه در واقع در آن پارک نزدیک وال استریت گذشت بسیار متفاوت بود.
لودويگ فون ميزس
برگردان محسن رنجبر
رهبران روشنفكر ملتها، مغلطههايي را كه در شرف نابودسازي آزادي و تمدن غربي هستند، پديد آورده و اشاعه دادهاند. روشنفكران به تنهايي مسوول قتلعامهايياند كه از نشانههاي ويژه قرن ما هستند. تنها آنها ميتوانند اين روند را وارونه كنند و راه را براي حيات دوباره آزادي هموار سازند.
بسياري از افراد بر اين باورند كه گريزي از پيدايي توتاليتاريسم نيست. ميگويند كه «موج آينده»، بشر را بيآنكه راه گريزي داشته باشد، به سوي نظامي ميبرد كه در آن همه امور انساني از سوي ديكتاتورهاي قدرقدرت مديريت ميشود. مبارزه با فرامين اسرارآميز و ناشناخته تاريخ سودي ندارد.
حقيقت اين است كه بيشتر افراد از جسارت و توانايي ذهني لازم براي ايستادگي در برابر نهضتي همگاني، هر اندازه هم زيانبار و نسنجيده باشد، بيبهرهاند. بيسمارك روزگاري عدم آنچه را كه شجاعت مدني يا به بيان ديگر، دليري در پرداختن به مسائل عمومي از سوي هموطنانش ميخواند، محكوم كرد. اما شهروندان ديگر كشورها نيز هنگامي كه با خطر ديكتاتوري كمونيستي روبهرو ميشدند، دليري و عقلانيت بيشتري از خود نشان نميدادند يا به آرامي و بيسر و صدا يا با ترس و كمدلي ايرادهايي پيشپاافتاده را بر زبان ميآوردند.
نقد تنها برخي ويژگيهاي تصادفي برنامههاي سوسياليستي، مبارزه با سوسياليسم نيست. با حمله به موضع بسياري از سوسياليستها درباره كنترل طلاق و تولد يا انديشههاي آنها پيرامون هنر و ادبيات، سوسياليسم را رد نميكنيم. مخالفت با پافشاري ماركسيستها بر اينكه نظريه نسبيت يا فلسفه برگسون يا روانكاوي، مهملات «بورژوازي» است، كفايت نميكند. آنهايي كه تنها گناه بلشويسم و نازيسم را گرايشهاي ضدمسيحيشان ميدانند، به گونهاي ضمني باقي اين برنامههاي خونبار را يكسره تاييد ميكنند.
از سوي ديگر، ستايش نظامهاي توتاليتر به خاطر دستاوردهاي ادعايي آنها كه هيچ ارتباطي با اصول سياسي و اقتصاديشان ندارد، حماقت محض است. معلوم نيست كه گفتههايي مبني بر اينكه قطارها در ايتالياي فاشيستي طبق برنامه حركت ميكردند و تعداد تختهاي نامرغوب هتلها رو به كاهش بود، درست است يا خير؛ اما اين موضوع به هر روي اهميتي در مساله فاشيسم ندارد. هواخواهان اين مشرب با فيلم، موسيقي و خاويار روسيه از خود بيخود ميشوند. اما در كشورهاي ديگر و تحت ديگر نظامهاي اجتماعي، موسيقيدانان بزرگتري زندگي ميكردند؛ فيلمهاي خوبي در ديگر كشورها نيز ساخته ميشد و بيترديد مزه مطبوع خاويار نيز امتيازي براي ژنرال استالين نبود. زيبايي بالرينهاي روس يا ساخت يك نيروگاه بزرگ برق در دنايپر هم قتل عام كولاكها را جبران نميكند.
خوانندگان مجلههاي فيلم و طرفداران سينما به دنبال فيلمهايي دلانگيز و خوشمنظرهاند. نمايشهاي پر زرق و برق اپرايي فاشيستها و نازيها و رژه گردانهاي ارتش سرخ، دوستداشتني و خواستنياند. گوش دادن به سخنرانيهاي راديويي ديكتاتور سرگرمكنندهتر از مطالعه رسالههاي اقتصادي است. كارآفرينان و فنشناسهايي كه زمينه را براي پيشرفت اقتصادي ميچينند، در انزوا فعاليت ميكنند. كارشان مناسب آن نيست كه روي پرده سينما به تصوير كشيده شود، اما ديكتاتورها كه سخت سرگرم گستراندن مرگ و ويرانياند، به گونهاي شگفتآور جلوي چشم عموم مردم هستند. با لباس نظامي بر تن، بورژوازي بيروح و پژمرده در لباسهاي ساده را از نگاه سينماروها پنهان ميكنند.
مسائل مربوط به سازماندهي اقتصادي جامعه براي گفتوگوي نه چندان جدي در ميهمانيهاي متداول عصرانه مناسب نيست. همچنين در گردهماييهايي عمومياي كه سخنرانيهاي غراي عوامفريبانه در آنها انجام ميشود، به خوبي نميتوان به اين مسائل پرداخت. اينها موضوعاتي جدياند. به مطالعاتي دقيق و پرزحمت نياز دارند. نبايد با سبكسري به آنها پرداخت.
تبليغات سوسياليستي هيچگاه با مخالفتي آشكار روبهرو نشد. نقد ويرانگري كه اقتصاددانان، بيهودگي و امكانناپذيري برنامهها و مشربهاي سوسياليستي را به ميانجي آن نشان دادند، به شكلدهندگان افكار عمومي نرسيد. دانشگاهها نه تنها در اروپاي قارهاي كه در آن تحت مالكيت و مديريت دولت بودند، بلكه حتي در كشورهاي آنگلوساكسون، عمدتا زير سلطه فضلفروشان سوسياليست و دخالتگرا بودند. سياستمداران و دولتمردان كه نگران بودند كه مبادا محبوبيت خود را از كف دهند، با شور و شوق از آزادي دفاع نكردند. سياست آرامبخشي كه وقتي در مورد نازيها و فاشيستها به كار بسته ميشد، نقدهاي زيادي را به خود ديده بود، چندين دهه به گونهاي فراگير در قبال همه ديگر گونههاي سوسياليسم به كار بسته شد. اين سرخوردگي بود كه نسل در حال رشد را به اين باور رساند كه پيروزي سوسياليسم گريزناپذير است.
اين درست نيست كه تودهها با جوش و خروش در پي سوسياليسم هستند و هيچ راهي براي ايستادگي در برابر آنها وجود ندارد. تودهها به اين خاطر جانب سوسياليسم را ميگيرند كه به تبليغات سوسياليستي روشنفكران اطمينان ميكنند. روشنفكران افكار عمومي را شكل ميدهند، نه مردم عادي. اين توجيهي سست از سوي روشنفكران است كه بايد در برابر تودهها سپر انداخت. آنها خود، انديشههاي سوسياليستي را پديد آوردهاند و در گوش تودهها خواندهاند. هيچ كارگر يا كارگرزادهاي به گسترش برنامههاي دخالتگرايانه و سوسياليستي كمك نكرده.
نويسندگان آنها همه از محيطي بورژوازي برآمدهاند. مردم عادي نوشتههاي پيچيده ماترياليسم ديالكتيك، دستنوشتههاي هگل، پدر ماركسيسم و ناسيوناليسم ستيزهجويانه آلماني، كتابهاي جورج سورل، ژانتيل و اشپنگلر را نميخواندند. اين نوشتهها تودهها را مستقيما برنميانگيخت. اين روشنفكران بودند كه آنها را رواج دادند.
رهبران روشنفكر ملتها، مغلطههايي را كه در شرف نابودسازي آزادي و تمدن غربي هستند، پديد آوردهاند و اشاعه دادهاند. روشنفكران به تنهايي مسوول قتل عامهايياند كه از نشانههاي ويژه قرن ما هستند. تنها آنها ميتوانند اين روند را وارونه كنند و راه را براي زندگي دوباره آزادي هموار سازند. نه نيروهاي خيالي «توليدي مادي»، بلكه خرد و انديشهها روند امور انساني را تعيين ميكنند. آنچه براي متوقف ساختن گرايش به سوسياليسم و استبداد نياز است، شجاعت اخلاقي و معرفت عمومي است.
منبع: دنياي اقتصاد، 13 آذر 90
هانس هرمن هوپ
محسن رنجبر
1 در مكتب اقتصاد اتريشي نيز همچون ديگر سنتهاي انديشهاي ميتوان شاخههاي درهمتنيده گوناگوني را تشخيص داد. روتبارد واپسين نماينده شاخه اصلي خردگرا در مكتب اتريش است؛ شاخهای كه با كارل منگر، بنيانگذار اين مكتب آغاز ميشود و با اوگن فون بومباورك و لودويگ فون ميزس ادامه مييابد. روتبارد همچون منگر، بومباورك و ميزس خردگرايي بیپرده و منتقد همه گونههاي نسبيگرايي اجتماعي چون تاريخيگري، تجربهگرايي، پوزيتيويسم، ابطالگرايي و شكانديشي است. همچون اسلاف به رسمیت شناختهشدهاش، روتبارد پشتيبان اين ديدگاه است كه قوانين اقتصادي نه تنها وجود دارند، بلكه به گونهاي مشخصتر، قوانيني «دقيق» (به بیان منگر) يا «پيشاتجربي» (به بیان ميزس) هستند. بر خلاف گزارههاي علوم طبيعي (تجربي) كه بايد پيوسته در برابر دادههاي تازهاي كه هميشه از راه ميرسند، آزمون شوند و از اين رو اعتبارشان هيچگاه نميتواند فراتر از اعتباري فرضي باشد، گزارههاي علم اقتصاد با روابطي ذاتي و غيرفرضي سروكار دارند و اعتباري بيچون و چرا به خود ميگيرند. بر پايه جريان اصلي اقتصاد اتريشي، همه قوانين اقتصادي را ميتوان با استنتاج، از چند واقعيت انگشتشمار ساده درباره طبيعت و انسان (منگر) يا از يك اصل موضوع واحد (ميزس) و چند فرض انگشتشمار تجربي- و داراي قابليت آزمون تجربي- بيرون كشيد. اصل موضوع واحدي كه ميزس به آن اشاره دارد، اين گزاره است كه «انسان كنشگر است» كه اگر آن را به چالش كشيم، ناگزير در تناقضي اجرايي2 گرفتار ميشويم و از اين رو بيچونوچرا درست است. روتبارد همچون اسلاف خود آزمون گزارههاي اقتصادي به ميانجي كاوش در دادههاي تجربي را نه ضروري ميداند و نه حقيقتا ممكن. تجربه ميتواند اعتبار يك قضيه اقتصادي را نشان دهد، اما هرگز نميتواند آن را رد يا ابطال كند، چون اعتبار قضاياي اقتصادي دستآخر تنها بر اعتبار بيچون و چراي اصل موضوع كنش و اعتبار (و اعمال صحيح) قواعد استدلال قياسي و استنتاج منطقي استوار است. به واقع كوشش براي «آزمونتجربي» يك قانون اقتصادي، متضمن خلط مقوله3 است و نشانهاي است از سردرگمي. گذشته از آن روتبارد همچون اسلاف خود، منگر، بومباورك و ميزس سرسختانه به فردگرايي روششناختي و معرفتشناختي پايبند است. تنها افراد دست به كنش ميزنند و بر اين پايه همه پديدههاي اجتماعي را بايد به مثابه نتيجه كنشهاي هدفمند فردي شرح داد (منطقا بازسازي كرد). هر توضيح «كلنگرانه» يا «انداموشانگارانه» را بايد قاطعانه به عنوان شبهتوضيحي غيرعلمي رد كرد. به همين سان، هر توضيح مكانيكي از پديدههاي اجتماعي را بايد غيرعلمي خواند و دور انداخت. انسانها در شرايط نااطميناني دست به كنش ميزنند. انگاره تعادل مكانيكي اجتماعي تنها تا هنگامي سودمند است كه سبب شود بتوانيم دريابيم كه كنشها چه نيستند و از چه لحاظ تفاوتي بنيادين با كاركردهاي ماشینها و روباتها دارند و در مقولهاي متفاوت از آنها جاي ميگيرند.
دوم، روتبارد واپسين و جامعترين نظامساز درون اقتصاد اتريشي است. تنها در ميان خردگرايان است كه گرايشي هميشگي به جامعيت و نظام وجود دارد. هر چند منگر و بومباورك سهم بزرگي در پيريزي بنيانهاي اين مطلوب فكري نهايي بازي كردند، اما هيچ يك آن را تحقق نبخشيدند. اين كار بزرگ تنها از سوي ميزس و با انتشار اثر ماندگارش، كنش انساني انجام گرفت. روتبارد درباره كنش انساني مينويسد كه «اينجا دستآخر كل عمارت اقتصاد بار ديگر از نو بنا شد. اين همه داستان نبود؛ ساختاري از اقتصاد در اين كتاب پديد آمد كه بسياري از مولفههايش را خود پروفسور ميزس به تازگي به دست داده بود». از آن هنگام تنها روتبارد توانسته با انتشار انسان، اقتصاد، دولت و كتاب ملازم آن، قدرت و بازار به دستاوردي مشابه برسد. آنچه را كه روتبارد درباره ميزس و كنش انساني گفت، ميتوان درباره خود او و انسان، اقتصاد، دولت كه به سياق شاهكار ميزس و حتي جامعتر و كاملتر از آن نوشته شده، بر زبان راند. در حقيقت، صاحبنظري به بزرگي خود ميزس در گزارشي كه پيرامون اين كتاب برايThe New Individualist Review نوشته، چنين میگوید. او رساله روتبارد را این گونه توصيف ميكند:
«اثري دورانساز در پراكسولوژي يا علم عمومي كنش انساني و در اقتصاد، بخشي از پراكسولوژي كه بيشترين اهميت عملي را دارد و تاكنون بهتر از همه شرح داده شده است. از اين پس همه پژوهشهاي بنيادين در اين شاخههاي معرفت بايد نظريهها و نقدهاي شرح داده شده از سوي دكتر روتبارد را به طور كامل مد نظر قرار دهند.»
امروز كنش انساني ميزس و انسان، اقتصاد، دولت روتبارد، دو دستاورد رفيع و تعيينكننده مكتب اتريش هستند. اين روزها هيچ كس را (چه پيرو اقتصاد اتريشي و چه منتقد آن) كه اين دو كتاب را نخوانده باشد، نميتوان جدي
گرفت.
سوم، روتبارد واپسين و نظاممندترین اقتصاددان اتريشي سیاسی است. خردگرايي به همان سان كه از گرايش به جامعيت و نظام حكايت ميكند، عملگرايي سياسي را نيز ميرساند. از نگاه خردگراها، انسان برتر از همه حيوانات عقلاني است. كنشهاي انسان و روند تاريخ او را انديشهها تعيين ميكنند (نه نيروهاي كور تكاملي تحول خودانگيخته و گزينش طبيعي). انديشهها ميتوانند درست باشند يا غلط، اما تنها انديشههاي درست «كارگر ميافتند» و به كاميابي و پيشرفت ميانجامند، در حالي كه انديشههاي نادرست، ناكامي و زوال در پي ميآورند. دانشمند در مقام كاشف انديشههاي درست و ريشهكنكننده انگارههاي نادرست، نقشي حياتي در تاريخ انسان بازي ميكند. پيشرفت بشر نتيجه كشف حقيقت و گسترش انديشههاي درست (روشنگري) و از اين رو يكسره در دست دانشمند است. حقيقت، ذاتا عملي است و دانشمند هنگامي كه انگارهاي را درست (يا غلط) تشخيص ميدهد، چارهاي غير از اين ندارد كه خواهان پيادهسازي (يا ريشهكني) بيدرنگ آن شود. به همين خاطر، منگر در كنار پيگيري آرزوهاي عالمانهاش، به عنوان استاد خصوصي رادولف، وليعهد اتريش و عضو انتسابي مادامالعمر مجلس لردهاي اين كشور نيز كار كرد. به همين سان، بومباورك نيز عضو مادامالعمر مجلس لردها بود و سه بار جامه وزير دارايي اتريش را به تن كرد. ميزس نيز به همين گونه اقتصاددان ارشد اتاق بازرگاني وين، چهرهاي برجسته در سراسر اتريش و مشاور چهرههاي برجسته پرشماري در دوره جمهوري اول اين كشور بود و بعدها در آمريكا به عنوان مشاور انجمن ملي توليدكنندگان و چندين سازمان ديگر كار كرد. تنها ميزس بود كه حتي از اين هم فراتر رفت. به همان گونه كه او نخستين نظامساز اقتصادي بود، اولین كسي نيز بود كه با پيوند دادن اقتصاد اتريشي با اصلاحات راديكال سياسي ليبرال-ليبرتارين، بياني نظاممند را از عملگرايي اتريشي (چنان كه در ليبراليسم او (1927) شرح داده شده) به دست داد. تنها روتبارد كه به همين سان در مقام بنيانگذار و مدير آموزشي چندين سازمان آموزشي و نيز در نقشهاي مشورتي پرشماري خدمت كرد، كاري شبیه ميزس انجام داد. او كه به گونهاي نظاممند حتي از ميزس هم فراتر رفت، در اخلاق آزادي خود، اقتصاد ارزشآزاد اتريشي و فلسفه سياسي (اخلاق) ليبرتارين را به عنوان دو شاخه مكمل يك نظريه اجتماعي يكپارچه و كامل (به ميانجي مفهوم مالكيت خصوصي) درهمآميخت و به اين شيوه يك نهضت فلسفي راديكال اتريشيليبرتارين آفريد.
مطلوبيت نهايي، اقتصاد رفاه، دولت
در ميدان اقتصاد نظري، روتبارد دو گام بزرگ را وراي سنجههاي پديدآمده توسط كنش انساني ميزس برداشت. نخست توضيحي نظاممند درباره نظريه مطلوبيت نهایی به دست داد و سپس بازسازي تازهاي از اقتصاد رفاه و نظريهاي اقتصادي را درباره دولت كه در نظام ميزس هيچ جايگاهي نداشت، پيش نهاد.
روتبارد با تكيه بر بنيانهاي يك تفسير كاملا ترتيبي از مطلوبيت نهایی كه ميزس پيشتر در 1912 در نظريه پول و اعتبار خود به دست داده بود، توضیح داد كه واژه «نهایی» در مطلوبيت نهایی، نه به واحدهاي مطلوبيت (كه از امكان اندازهگيري حكايت ميكند)، بلكه به مطلوبيت واحدهاي كالاها اشاره دارد (بنابراين به هيچ رو با قابليت اندازهگيري مرتبط نيست). كالايي كه مطلوبيت به آن پيوند ميخورد و واحدهاي اندازه آن را ميتوان به گونهاي عيني توصيف كرد. اين كالا و واحدهاي آن در مكان گسترش مييابند و از اين رو ميتوانند در دنبالهاي مقداري و واحددار، اندازهگيري و شمرده شوند. اما مطلوبيت پيوندخورده به يك كالاي عيني و واحدهاي فيزيكي واحددار آن، در تعارضي آشكار با آنچه پيشتر گفتيم، يك كميت كاملا شدتي است. در مكان گسترش نمييابد و از اين رو قابل اندازهگيري نيست و نميتوان با شمارش واحد به واحد و قواعد جبر با آن كار كرد. همه تلاشها در راه ساخت سنجهاي كاردينال براي مطلوبيت بيهودهاند. به مطلوبيت به مثابه يك كميت شدتي، تنها ميتوان به گونهاي ترتيبي يا به بيان ديگر به عنوان يك نظم مرتبهاي بر اساس يك سنجه سليقهاي فردي تكبعدي پرداخت (و همه پديدههاي اقتصادي، به ويژه محاسبه پولي و حسابداري هزينه «عيني» را بايد بتوان دستآخر به داوريهاي استوار بر نظم ترتيبي فردي سلسلهمراتبي تحويل كرد و به عنوان نتيجه ساده آنها توضيح داد). كالاهاي مختلف و مقادير گوناگون يك كالا، فارغ از جايگاهشان در سنجههاي ترجيحي فردي تكبعدي، هيچ ارتباط مقداري با يكديگر ندارند. به ويژه چيزي با عنوان مطلوبيت كل (كه به عنوان مجموع مطلوبيتهاي نهایی يا حاصل ادغام آنها فهم شود) وجود ندارد. در برابر، چنان كه روتبارد شرح ميدهد، مطلوبيت «كل»، مطلوبيت نهایی مقدار بيشتري از يك كالا است و «از اين رو دو قانون مطلوبيت وجود دارد كه هر دو از شرايط مناقشهناپذير كنش انساني سر برميآورند: نخست، اگر اندازه يك واحد از يك كالا دادهشده باشد، با افزايش عرضه واحدها مطلوبيت (نهایی) هر يك كاهش مييابد، و دوم، مطلوبيت (نهایی) يك واحد بزرگتر، بيشتر از مطلوبيت (نهایی) يك واحد كوچكتر است. اولي قانون مطلوبيت نهایی كاهنده است و دومي را قانون مطلوبيت كل فزاينده خواندهاند. رابطه ميان اين دو قانون و موضوعاتی كه در آنها مد نظر قرار گرفته، رابطهاي صرفا از جنس مرتبه يا به بيان ديگر رابطهاي ترتيبي است.»4
روتبارد مثال ميزند كه اين رابطه را ميتوان به شکلی گرافیکی به اين شيوه نشان داد:
مرتبه ارزشي
- 3 تخممرغ
- 2 مرغ
- 1 تخممرغ
- تخممرغ دوم
- تخممرغ سوم
هر چه در مرتبه بالاتري در اين سنجه ارزشي فردي براي تخممرغ باشيم، ارزش بيشتر است. بر پايه قانون دوم، ارزش سه تخممرغ بيش از ارزش دو تخممرغ و ارزش دو تخممرغ بيش از ارزش يك تخممرغ برآورد ميشود. بر پايه قانون نخست، تخممرغ دوم مرتبهاي پايينتر از تخممرغ نخست و تخممرغ سوم نيز جايگاهي پايينتر از تخممرغ دوم در اين سنجه ارزشي مييابد. هيچ رابطه رياضي مثلا ميان مطلوبيت نهایی سه تخممرغ و مطلوبيت نهایی تخممرغ سوم وجود ندارد، الا آن كه اولي از دومي بيشتر است.
چنان كه نخستين بار ليونل رابينز (كه زير نفوذ ويكستيد و ميزس بود) به اقتصاد جريان اصلي فهماند، آنچه منطقا از ويژگي ترتيبي مطلوبيت نتيجه ميشود، آن است كه بايد هر مقايسه ميانشخصي درباره مطلوبيت را همچون هر مقايسه درونشخصي در اين باره ناممكن (غيرعلمي) انگاشت و از اين رو هر طرح اجتماعي رفاهياي كه چنين مقايسهاي در خود داشته باشد، منعندي و دلبخواهانه است.5 در حالي كه اقتصاد رفاه جريان اصلي در نتيجه فهم كامل اين نتيجه دچار آشفتگي شد، روتبارد بر پايه مفاهيم دوقلوي مالكيت شخصي فردي و ترجيحات آشكارشده، بازسازياي را از اقتصاد رفاه به دست داد كه يكسره، ترتيبي و از بيخ و بن تازه بود.6
مالكيت شخصي به سادگي به اين معنا است: هر فردي جسم انساني فيزيكياش را در مالكيت خود دارد (كنترل ميكند). روتبارد ميگويد كه «سرشت انسان، آميزهاي از روح و ماده است». هر جسم انساني زندهاي در تصرف يك ذهن و اراده آگاه مستقل (خودبنياد) واحد - خود يا اگو - قرار دارد و از سوي آن كنترل ميشود. بر اين پايه به جسم انساني، تا هنگامي كه زنده است، با عنوان پرسونا7 (و نه پيكر) اشاره ميكنيم. (اقتصاد رفاه جريان اصلي نيز مفهوم مالكيت شخصي را ميپذيرد؛ اگر چه تنها به گونهاي ضمني و به ميانجي اين نكته كه از بيشينهكنندگان متمايز مطلوبيت فردي سخن ميگويد.) مفهوم ترجيحات آشكارشده به گونهاي ضمني در مفهوم مالكيت شخصي بيان ميشود. اين مفهوم تنها به اين معنا است كه «انتخاب واقعي، ترجيحات انسان را آشكار ميكند يا به نمايش ميگذارد يا به سخن ديگر به اين معنا است كه ترجيحات او را ميتوان از آنچه در عمل برگزيده، دريافت». هر كنشي متضمن استفاده هدفمند فرد از جسم فيزيكياش است و از اين رو نشان ميدهد كه او اين جسم را به مثابه يك كالا ارزشگذاري ميكند. افزون بر آن، فرد در استفاده از اين جسم به يك شيوه و نه به شيوهاي ديگر، با هر كنشي همزمان آنچه را نیز كه پرارزشترين كاربرد اين كالا در هنگام كنشش ميپندارد، نشان ميدهد. كنشها به گونهاي همخوان با ويژگي ترتيبي مطلوبيت، تنها حقيقت وجودي مراتب يا ترتيبهاي ترجيحات را آشكار ميكنند. از چيزي درباره «تفاوت» يا «فاصله» مراتب يا «شدت» ترجيحات پرده برنميدارند و نيز هيچگاه «بيتفاوتي» را به نمايش نميگذارند. در حقيقت هم «تفاوتهاي» مراتب و هم «بيتفاوتي» يا به بيان ديگر برابري ارزشي، مطلوبيت كاردينال را بديهي ميگيرند.
روتبارد بر پايه مفاهيم مالكيت شخصي و ترجيحات آشكارشده و همخوان با قيود پارتو درباره امكانپذيري گزارههاي معنادار رفاهي ترتيبي، مجموعه گزارههاي زير را استنتاج كرد: اگر انساني از جسم («نيروي كار») خود براي گسترش دامنه كنترلش (مالكيتش) بر ديگر اشياي طبيعتداده («زمين» بدون مالك) استفاده كند - چنان كه حتي اگر تنها براي سر پا ايستادن هم كه باشد، گريزي از اين كار ندارد - اين كنش نشان ميدهد كه اين دست اشيا نيز براي او كالا هستند. بر اين اساس بايستي با به مالكيت درآوردن آنها مطلوبيت به دست آورده باشد. در همين حين، كنش او وضع هيچ كس ديگري را بدتر نميكند، چون با تصرف منابعي كه پيشتر مالكي نداشتهاند، چيزي از ديگران ستانده نميشود. ديگران نيز اگر اين منابع را ارزشمند پنداشته بودند، ميتوانستند آنها را به مالكيت خود درآورند. اما به روشني چنين كاري نكردند. در حقيقت عدم تصرف اين منابع از سوي آنها، ترجيحشان براي تصرف نكردن اين منابع را نشان ميدهد. بر اين پايه به هيچ رو نميتوان گفت كه اين افراد به خاطر تصرف كسي ديگر، مطلوبيتي از كف دادهاند. اگر مبناي آغازين را كنشهاي تصرفي اوليه بگيريم، هر كنش ديگري، چه توليدي و چه مصرفي، به همين اندازه بر پايه ترجيحات آشكارشده بهينه پارتويي است، تنها به اين شرط كه تماميت فيزيكي منابع تصرفشده يا توليدشده با استفاده از ابزارهاي به تصرفدرآمده از سوي ديگران را تحتتاثير قرار ندهد. توليدكننده- مصرفكننده وضع بهتري مییابد و در همين حال همه افراد ديگر، همچنان همان مقدار كالاهاي قبل را در كنترل خواهند داشت. در نتيجه نميتوان گفت كه كسي وضع بدتري پيدا كرده. دستآخر، هر مبادله آزادانهاي روي كالاها نيز كه از اين مبنا ريشه گرفته باشد، يك تغيير بهينه پارتويي است، چون تنها هنگامي ميتواند رخ دهد كه هر دو طرف مبادله نفعي را از آن انتظار كشند و در همين حال، موجودي كالاهايي كه در عمل در كنترل (مالكيت) ديگران قرار دارد، تغييري نكند.
روتبارد بر پايه اين گزارهها پيش رفت و نظريه اتريشي يكسره تازهاي را درباره دولت به دست داد. هر چند يكايك كنشهاي تصرف آغازین، توليد- مصرف و مبادله (بازار آزاد) همواره و ناگزير مطلوبيت اجتماعي را افزايش ميدهند، اما هيچ كنش غصبیای (گرفتن يكجانبه و غيرتوافقي كالاها از تصرفكننده آغازين و توليدكننده- مصرفكننده آنها) هرگز نميتواند چنين كاري كند. اين قصه به روشني درباره همه كنشهايي چون تعرض فيزيكي، تهاجم، دزدي، سرقت و كلاهبرداري كه نوعا مجرمانه خوانده ميشوند، صادق است. هر چند مجرم مقدار كالاهاي بيشتري را به كنترل خود درميآورد و از اين رو وضع بهتري پيدا ميكند، اما قرباني او به همان نسبت، مقدار كالاهاي كمتري را كنترل ميكند و شرايط بدتري مييابد. از اين رو هيچ كنش مجرمانهاي قيود پارتو را برنميآورد و هيچگاه نميتوان گفت كه مطلوبيت اجتماعي را بالا ميبرد. هر چند كنشهاي مجرمانه نوعا غيرقانوني پنداشته ميشوند و انسان مجاز است كه در برابر آنها از خود دفاع كند، اما همين نتيجه مرتبط با مطلوبيت، درباره همه كنشهاي كارگزاران دولتي نيز درست است: «هيچ يك از كنشهاي دولت، به هيچ رو نميتواند مطلوبيت اجتماعي را افزايش دهد». با اين همه، اين كنشها قانوني پنداشته ميشوند و كسي اجازه ندارد كه در برابر آنها از خود دفاع كند.
نتيجهگيري روتبارد درباره مخالفت با نهاد دولت بر پايه اصول رفاهي و اقتصادي، بر تعريف رايج و غيرمناقشهبرانگيز از دولت استوار است:
«سازماني كه يكي يا هر دوي اين ويژگيها (در واقع امر، تقريبا هميشه هر دوي آنها) را دارد: (1) درآمدش را با اجبار فيزيكي (مالياتستاني) به دست ميآورد، و (2) به انحصار قهري زور و قدرت تصميمگيري نهايي در يك منطقه سرزميني مشخص دست مييابد.»
در سخن از ستون نخست خيمه دولت، روشن است كه كارگزاران آن از كنشهاي مالياتستاني سود ميبرند، چه اينكه اگر چنين نبود، از آنها پرهيز ميكردند. به همين اندازه روشن است كه نميتوان گفت سوژههاي مالياتستاني (مالكان- توليدكنندگان آغازين كالاهايي كه مشمول ماليات شدهاند) از اين دست كنشها سود ميبرند؛ اگر چنين نبود و از این کنشها نفع میبردند، همين مقدار كالاها را خودخواسته ميپرداختند و نيازي به هيچ گونه اجباري نبود.
به همين سان روشن است كه كارگزاران دولتي با دستيابي به انحصار سرزميني بر تصميمگيري نهايي (حق قضاوت)، مطلوبيت به دست ميآورند. مهمتر از همه، در اين ميان اين پرسش كه آيا مالياتها توجيهي دارند يا نه، به مسالهاي چالشانگیز بدل ميشود و تصميمگيري درباره آن از آغاز به نفع دولت انجام ميگيرد. با اين وجود به همين اندازه روشن است كه يكايك سوژههاي قدرت تصميمگيري نهايي، به اين شيوه وضع بدتري پيدا ميكنند. فرد به ميانجي كنشهاي تصرف آغازين و توليد خود، ترجيحش براي اعمال كنترل انحصاري بر كالاهاي به تصرف درآمده و توليدشده را نشان ميدهد. اگر اين كالاها را كنار نگذارد، نفروشد يا خودخواسته به كسي ديگر تحويل ندهد (كه در اين مورد آخر، فرد دوم ترجيحش براي دستيابي به كنترل انحصاري بر آنها را به نمايش ميگذارد)، به هيچ رو نميتوان گفت كه اين ارزيابي را تغيير داده. تنها در نتيجه كنش غصب است كه دولت ميتواند برخلاف ترجيح آشكارشده او براي كنار نگذاشتن كالاهايي كه به شكلي خصوصي به مالكيت خود درآورده و توليد كرده، انحصاري سرزميني بر تصميمگيري نهايي (حق قضاوت) به دست آورد. اگر دولت تصميمگير پاياني باشد، به گونهاي ضمني، هيچ انسان منفردي بر كالاهاي بهمالكيتدرآمده و توليدشده خود كنترل انحصاري ندارد. در حقيقت، دولت مالكيت همه كالاهاي تصرفشده و توليدشده از سوي ساكنان «خود» را از آن خود كرده و این افراد را تا مرتبه اجارهدار پايين آورده. در حالي كه گستره كنترل دولت بزرگتر ميشود، دامنه كنترل يكايك مالكان خصوصي بر متصرفات و محصولات خود و بر ارزش آنها به همان نسبت كاهش مييابد. مهمتر از همه، هيچ كس در مقام اجارهدار نميتواند دولت را از دسترسي به كالاهاي خود كه به گونهاي خصوصي تصرف و توليد شدهاند كنار بگذارد، يا به سخن ديگر همه در برابر دخالت يا هجوم احتمالي دولت، بي هيچ راهي براي دفاع فيزيكي رها شدهاند.
بر اين پايه روتبارد نتيجه ميگيرد كه اگر همه كنشهاي دولت بر غصب استوار است و نميتوان گفت كه غصب، مطلوبيت اجتماعي را افزايش ميدهد، پس اقتصاد رفاه بايد خواهان برچيدن دولت باشد. بسياري از اقتصاددانان و فيلسوفان سياسي از توماس هابز گرفته تا جيمز بوكانان و اقتصاددانان جديد باورمند به مكتب انتخاب عمومي كوشيدهاند كه با توصيف دولت به عنوان پيامد قراردادها و از اين رو پوشاندن لباس نهادي خودخواسته و افزايشدهنده رفاه بر تن آن، از اين نتيجهگيري بگريزند. در پاسخ به اين دست تلاشها روتبارد اين گفته جوزف شومپيتر را ميپذيرد كه «نظريهاي كه مالياتها را با قياس حق عضويت در باشگاه يا خريد خدمات مثلا يك پزشك شرح ميدهد، تنها ثابت ميكند كه اين بخش از علوم اجتماعي تا چه اندازه از عادات علمي ذهن فاصله دارد». دولتگراها از هابز گرفته تا بوكانان كوشيده بودند كه با كمكگيري از تدبير ذهني موقتي توافقها، قراردادها يا نظامهاي «ضمني» يا «مفهومي»، بر تناقض آشكار در انگاره دولت «خودخواسته» مجهز به انحصار قهري قضايي و قدرت مالياتستاني چيره شوند. روتبارد توضيح داد كه همه اين تلاشهاي نوعا پرپيچ و خم، دستآخر تنها به نتيجه گريزناپذير يكساني ميانجامند: قراردادهاي «ضمني» يا «مفهومي» دقيقا برخلاف قرارداد هستند، يا به بيان ديگر قرارداد نيستند. از اين رو استنتاج توجيهي استوار بر اقتصاد رفاه براي دولت ممكن نيست. هيچ كس، اگر همه داراييهاي كنونياش را نفروخته باشد يا به شيوهاي ديگر واگذار نكرده باشد و بعد خودكشي نكرده باشد، به هيچ رو نميتواند (آشكارا) بپذيرد كه صلاحيت قانوني حول شخص و دارايي خصوصياش را براي هميشه به كسي ديگر وابگذارد. به همين سان، هيچ يك از كساني كه زندهاند، به هيچ رو نميتوانند (آشكارا) در قراردادي وارد شوند كه به كسي ديگر (محافظ آنها) اجازه دهد باجي را كه فرد محافظتشده بايد به خاطر محافظتش بپردازد، براي هميشه، يكجانبه و بدون موافقت پيوسته فرد محافظتشده تعيين كند.
روتبارد به ويژه انگاره دولت حامي «محدود» را ايدهاي خودمتناقض و ناهمساز با ارتقاي مطلوبيت اجتماعي ميخواند و رد ميكرد. دولت محدود همواره به گونهاي ذاتي گرايش دارد كه به دولت نامحدود (توتاليتر) بدل شود. با نظر به اساس دولت (انحصار قضايي و قدرت مالياتستاني) هر تصوري استوار بر مهار قدرت دولت و محافظت از دارايي و زندگي فردي، وهمآلود است. در سايه حمايتهاي انحصارگرايانه، بهاي عدالت و حمايت افزايش مييابد و كيفيتشان كمتر ميشود. بنگاه حمايتي كه از مالياتها تامين مالي شود (حفاظتكننده غاصب داراييها)، عبارتي تناقضآميز است و به مالياتهاي بيشتر و حفاظت كمتر ميانجامد. حتي اگر دولتي فعاليتهاي خود را منحصرا به حفاظت از حقوق مالكيت ازپيشموجود محدود ميكرد، پرسش ديگري پديد ميآمد كه چه ميزان امنيت بايد توليد شود. پاسخ كارگزار دولتي كه (همچون هر كس ديگر) به ميانجي نفع شخصي و عدم مطلوبيت كار برانگيخته ميشود، اما قدرتي بيهمتا براي مالياتستاني دارد، همواره يكسان خواهد بود: بيشينهسازي مخارج صرفشده روي محافظت (هزينه محافظت احتمالا ميتواند نزديك به كل ثروت كشور را مصرف كند) و در همان زمان، كمينهسازي توليد محافظت. افزون بر آن انحصار قضايي به كاهش كيفيت عدالت و حفاظت خواهد انجاميد. با اين وجود، اگر براي برپايي عدالت تنها بتوان دست به دامن دولت شد، عدالت و حفاظت به نفع دولت، قوانين اساسي و دادگاههاي عالي به گمراهه كشيده خواهند شد. قوانين اساسي و دادگاههاي عالي، قوانين اساسي و دادگاههاي دولتي هستند و هر محدوديتي كه ممكن است بر كنش دولتي در خود داشته باشند يا پديد آورند، از سوي كارگزاران همان نهاد مزبور تعيين ميشوند. چنان كه انتظار ميرود، تعريف مالكيت و محافظت به سود دولت تغيير مييابد و گستره حق قضاوت نيز به نفع آن بزرگتر ميشود.
در برابر، روتبارد همخوان با این «یک داوري اخلاقي» كه بر پایه آن، «حتي اقتصادداناني كه به شديدترين شكلي ارزش رها هستند، متمايل بودهاند كه خود را ... در توصيه به هر تغيير يا فرآيندي كه مطلوبيت اجتماعي را تحت قانون اتفاق آرا افزايش دهد، آزاد بگذارند»، به همان نتيجه آنارشيستي رسيد كه گوستاو دوموليناري، اقتصاددان فرانسوي- بلژيكي پيش از او بدان رسيده بود: از اين رو دفاع، محافظت و خدمات قضايي: «بايد از سوي افراد يا بنگاههايي فراهم ميآمد كه (1) درآمدشان را به گونهاي ارادي به دست ميآوردند، نه با زور؛ و (2) بر خلاف دولت، انحصار قهري حمايت قضايي يا پليس را به خود اختصاص نميدادند. ... بنگاههاي دفاعي بايد به اندازه همه ديگر عرضهكنندگان كالاها و خدمات در بازار آزاد، تابع رقابت آزاد باشند و به اندازه همه آنها در برابر غيرمهاجمان، غيرقهري رفتار كنند. خدمات دفاعي همچون همه خدمات ديگر تنها و تنها قابل عرضه در بازار خواهد بود.»
همه مالكان دارايي خصوصي میتوانستند از راه همكاري با مالكان ديگر و داراييهايشان، از مزاياي تقسيم كار بهرهاي نصيب خود كنند و حمايت بهتري را از داراييهاي خود، در قياس با آنچه به ميانجي دفاع شخصي فراهم ميآيد، بجويند. به بيان ديگر، همه ميتوانستند خدمات حفاظتي و قضايي را از هر كس ديگري بخرند، به او بفروشند يا به شيوهاي ديگر پيرامون آنها با او قرارداد ببندند و در هر زماني ميتوانستند هرگونه همكاري از اين دست با ديگران را يكجانبه پایان دهند و به دفاع شخصي تكيه كنند يا وابستگیهاي حفاظتيشان را تغيير دهند.
مشرب اثباتي روتبارد درباره رقابت و انحصار، (چنان كه يك نظريه بايد باشد) روشن و ساده است. رقابت به مثابه رفتار درون چارچوب قواعد تعريفشده كنش بهينه پارتويي، يعني قواعد مربوط به تصرف آغازين، توليد-مصرف و قرارداد و مبادله آزادانه تعريف ميشود. رقابت به گونهاي مشخصتر و در رابطه با كنش كارآفرينانه، به معناي وجود ورود آزادانه بیقيد و شرط است. هر فردي آزاد است كه دارايي خود را به هر شيوهاي كه مناسب ميبيند، به كار گيرد و به هر مسيري از توليد كه سودآور ميپندارد، وارد شود. روتبارد نتيجه ميگيرد كه تا وقتی اين شرط ورود آزادانه برآورده میشود، همه قيمتهاي محصولات و هزينههاي توليد به قيمتها و هزينههاي كمينه گرايش مييابند. انحصار و رقابت انحصاري در تعارضي آشكار با رقابت، با نبود ورود آزادانه يا به سخن ديگر، وجود مزيت انحصاري تعريف ميشوند. به اين شيوه، دولت كه به عنوان انحصارگر قهري سرزميني حق قضاوت و حمايت تعريف ميشود، صورت نوعي انحصار خواهد بود. همه افراد (منهاي كارگزاران دولت) از استفاده از دارايي خود براي توليد دفاع شخصي و عدالت و بر اين پايه از رقابت با دولت بازداشته ميشوند. ريشه نهايي همه انحصارهاي ديگر به اين انحصار آغازين دولتي بر حوزه قضايي (قانونگذاري و نظارت) باز ميگردد. هر انحصار ديگري، «اعطاي امتيازي خاص از سوي دولت و حفظ حوزهاي خاص از توليد براي يك فرد يا گروه ويژه» را در خود دارد. ورود به اين حوزه براي ديگر توليدكنندگان بالفعل يا بالقوه، به ميانجي قانون محدود ميشود و اين محدوديت را پليس دولتي پياده ميكند. روتبارد نتيجه ميگيرد كه تا وقتی ورود آزادانه، چه در توليد عدالت و امنيت و چه در توليد هر كالا يا خدمتي ديگر محدود ميشود يا از بين ميرود، قيمت محصولات و هزينههاي توليد از حالتي غير از اين بالاتر ميروند يا به سخن ديگر بسيار افزايش مييابند. (از اين رو مفهوم سياست ضد انحصار يا ضد تراست دولت در نگاه روتبارد، خودمتناقض است. رقابت، در برابر، به برچيده شدن خود انحصار سرزميني دولت بر حق قضاوت نياز دارد.)
افزون بر اينها روتبارد هر گونه نظريه بديل را بيمعنا، غيرعملياتي يا نادرست ميخواند و رد ميكرد. به عنوان مثال، بيمعنا است كه انحصارگر را فردي تعريف كنيم كه بر قيمت خود كنترل دارد («قيمتگذار»). همه اهالي كسبوكار بر قيمت خود كنترل كامل دارند (و به هيچ رو حول مقداري كه در آن قيمت از سوي مصرفكنندگان خريد ميشود، كنترل ندارند). بنابراين با اين تعريف، كسي وجود ندارد كه انحصارگر نباشد. به همين سان، بيمعنا است كه انحصارگر را «تنها فروشنده يك كالاي مشخص» تعريف كنيم، چون به معنايي عيني، يكايك فروشندگان همه كالاها همواره تنها فروشنده محصول ويژه (برند) خود هستند. بر اين اساس، همه انحصارگري با سهم بازار صددرصدي براي محصول خود هستند. اما اين شرايط به هيچ رو بر اين كه همه كارآفرينان، فارغ از اين كه كالايشان ممكن است چه اندازه منحصربهفرد يا متفاوت باشد، بايد همواره بر سر مخارج مصرفكنندگان با همه كارآفرينان ديگر رقابت كنند، تاثيري نميگذارد. از سوي ديگر، به معنايي ذهني، هيچ فروشنده هيچ كالايي را هرگز نميتوان قاطعانه به عنوان فردي انحصارگر تصديق كرد. بر پايه اين تفسير، عبارت «كالاي دادهشده» به اين معنا است: «كالا چنان كه از سوي مصرفكنندگان تعريف شده». بنابراين تعيين اينكه آيا فروشنده يك محصول، يگانه فروشنده آن است يا خير، يا تعيين اين كه سهم بازار او چقدر است، به تعريف مصرفكنندگان از چيستي اين كالا يا به بيان ديگر به ردهبندي اشياي فيزيكي خاص از نگاه آنها در گروههاي مختلف كالاهاي همگن بستگي دارد. نه تنها اين دست ردهبنديها ميتوانند پيوسته دگرگون شوند، بلكه مصرفكنندگان مختلف ميتوانند اشياي فيزيكي يكساني را در ردههاي متفاوت بنشانند. بنابراين به اين معنا واژه انحصارگر به واژهاي عملا بيفايده و غيرعملياتي بدل ميشود و همه كوششها براي اندازهگيري سهم بازار يك محصول را بايد بيهوده دانست.
دستآخر نظريه ميزس درباره قيمت انحصاري، دفاعناپذير است. او استدلال كرده بود كه «انحصار پيشنيازي براي پيدايي قيمتهاي انحصاري است، اما تنها پيششرط آن نيست. شرطي ديگر، يعني شكل خاصي از منحني تقاضا هم نياز است. صرف وجود انحصار هيچ معنايي در اين رابطه به همراه ندارد ... هر قيمتي كه يك انحصارگر، كالايي انحصاريشده را در آن ميفروشد، قيمت انحصاري نيست. قيمتهاي انحصاري صرفا قيمتهايياند كه در آنها محدود كردن كل مقدار فروش براي انحصارگر سودمندتر از آن است كه فروشش را به اندازهاي كه بازار رقابتي اجازه ميداد، گسترش دهد.»
چنان كه روتبارد توضيح داده، اين استدلال مغلطهآميز است. پيش از هر چيز بايد اشاره كرد كه هر كنش محدودكننده، بنا به تعريف، بايد يك وجه گسترشدهنده مكمل نيز داشته باشد. عوامل توليدي كه انحصارگر در بخش توليدي مانند A از كار آزاد ميكند، به هيچ رو از ميان نميروند، بلكه بايد به شيوهاي ديگر (يا براي توليد يك كالاي مبادلهاي ديگر مانند B يا جهت گسترش توليد كالاي مصرفي استراحت براي مالك آن) به كار گرفته شوند. از اين رو حتي اگر قيمتهاي انحصاري وجود داشتند، هيچ دلالت منفي براي مطلوبيت اجتماعي و رفاه پديد نميآمد. از كنش عدم فروش انحصارگر نتيجه ميشود كه او بايد باور داشته باشد كه با نگه داشتن كالاهايش به جاي فروش آنها وضعيت بهتري پيدا خواهد كرد و وضعيت هيچ فرد ديگري به خاطر كنش او بدتر نميشود (چون همه افراد ديگر هنوز همان مقدار كالاي پيشين را در كنترل دارند). بر اين پايه نميتوان قيمت انحصاري ميزس و شكل منحني تقاضايي را كه انحصارگر با آن روبهرو است، به لحاظ عملياتي يا مفهومي از هر قيمت و منحني تقاضاي ديگري كه هر فروشندهاي رودرروي خود ميبيند، تميیز داد.
روتبارد توضيح ميدهد كه توليد بر فروش محصولات نهايي مقدم است و هزينههاي توليد بايد پيش از آن كه مصرفكنندگان بتوانند ترجيحات خود براي محصولات را به نمايش بگذارند، به دوش كشيده شوند. از اين رو بيمعنا است كه مثلا قيمت انحصاري را قيمتي بالاتر از هزينه نهایی (يا درآمد نهایی را بالاتر از هزينه نهایی) تعريف كنيم، چون منحنيهاي هزينه، از يك سو و منحنيهاي تقاضا و درآمد از سوي ديگر، همزمان وجود ندارند. تنها منحنيهايي كه همزمان با منحنيهاي هزينه وجود دارند، منحنيهاي تقاضا و درآمد آتياي هستند كه از سوي كارآفرين برآورد شدهاند. با اين همه هر توليدكنندهاي در تصميمگيري درباره مقدار كالاهايي كه بايد توليد شود، همواره ميزان محصول خود را چنان تعيين ميكند كه درآمدهاي پولي انتظارياش، با فرض ثبات ساير شرايط بيشينه شود. به سخن ديگر، در محاسبات پولي كه به تصميمگيري او درباره توليد ميانجامند، قيمت انتظاري و درآمد نهایی هيچگاه با هزينه نهایی برابر نيستند. هيچكس چيزي توليد نخواهد كرد، مگر آن كه انتظار داشته باشد كه قيمت آن از هزينهاش بيشتر شود و هيچ كس توليدش را افزايش نخواهد داد، مگر آنكه انتظار کشد که درآمد نهایی بیشتری در قیاس با هزينه نهایی نصیب خود کند. بر اين اساس هر كارآفريني در محاسباتش فرض ميكند كه در آينده با يك منحني تقاضاي كاهنده با تکههای باكشش و بيكشش روبهرو خواهد شد. به همين سان، بعدا در هنگام فروش كه توليدكننده همه هزينهها را به دوش كشيده و تنها تقاضاي مرتبط، تقاضاي مصرفكنندگان براي حجم موجود از كالاهاي توليدشده است، يكايك كارآفرينان منحني تقاضاي كاهندهاي را فرض خواهند گرفت. به سخن ديگر، هر كارآفريني قيمتش را در اندازهاي تعيين خواهد كرد كه هر قيمتي بالاتر از آنچه در عمل برگزيده شده، با تقاضايي باكشش روبهرو خواهد شد و به اين شيوه به درآمد فروش كمتري خواهد انجاميد.
اگر قيمتي كه در عمل براي فروش برگزيده شده، با برآورد آغازين همخوان باشد و بازار در اين قيمت تسويه شود، پيشبيني كارآفرينانه درست بوده. از سوي ديگر تقاضاي واقعي ميتواند با پيشبيني اولیه متفاوت باشد و يكي از انواع خطاهاي پيشبيني كارآفرينانه آشكار شود. ممكن است كارآفرين در هنگام فروش به اين نتيجه رسد كه به اشتباه، يا «خيلي كم» يا «خيلي زياد» توليد كرده. در حالت نخست، تقاضاي واقعي (قيمتها و درآمد) از آنچه انتظار ميرفته، زيادتر است و اگر توليد باز هم بيشتر شده بود، اكنون سود ميتوانست از اين هم فزونتر باشد. كارآفرين در آغاز برآورد كرده كه تقاضا فراتر از يك نقطه خاص توليد، بيكشش خواهد بود (به گونهاي كه توليد بيشتر به درآمد كل كمتر ميانجامد)، در حالي كه اكنون روشن شده كه تقاضا بعد از اين نقطه باكشش است. در حالت دوم، تقاضاي واقعي (قيمت و درآمد) از آن چه پيشبيني ميشده، كمتر است. اگر محصول كمتري توليد ميشد، امكان پرهيز از زيان وجود داشت. كارآفرين پيشبيني كرده بود كه تقاضا وراي يك نقطه خاص توليد باكشش خواهد بود؛ به گونهاي كه محصول بيشتري ميتواند فروخته شود و درآمد كل بيشتري به دست آيد، حال آنكه اكنون تقاضا بيكشش از آب درآمده.
به هر روي هر كارآفريني، چه پيشبيني آغازينش درست بوده باشد و چه نه، بايد از اين پس تصميم تازهاي درباره توليد بگيرد. با اين فرض كه كارآفرينها تجربه پيشين (تقاضاي كنوني) خود را نشانگر تجربه (تقاضاي) آينده ميپندارند، احتمالا يكي از اين سه تصميم اخذ ميشود. كارآفريناني كه پيشبينيهاي آغازينشان درست از كار درآمده بود، همان مقدار محصول پيشين را توليد خواهند كرد. آنهايي كه در آغاز «خيلي كم» توليد كرده بودند، اكنون مقدار بيشتري توليد میکنند و كارآفريناني كه پيشتر «خيلي زياد» توليد كرده بودند، فروش كنوني و توليد آيندهشان را محدود میکنند. روتبارد ميپرسد كه اين پاسخ كارآفرينانه اخير به توليد بيش از حد آغازين را چگونه ميتوان از شرايطي كه ميزس «قيمت انحصاري» ميخواند، تمييز داد؟ او پاسخ ميدهد كه به واقع نميتوان چنین کاری کرد.
«آيا قيمت بالاتري كه قرار است از چنين كاهشي در توليد به دست آيد، ضرورتا «قيمت انحصاري» است؟ چرا نميتواند حركتي از قيمت زيررقابتي به قيمت رقابتي باشد؟ در دنياي واقعي، منحني تقاضا به هيچ رو براي توليدكننده «دادهشده» نيست، بلكه بايد برآورد و كشف شود. اگر توليدكنندهاي در يك دوره بيش از حد توليد كرده و در دوره بعد براي دستيابي به درآمد بيشتر، مقدار كمتري توليد ميكند، اين همه چيزي است كه ميتوان درباره كنش گفت ... از اين رو نميتوان «محدودسازي توليد» را آزموني براي قيمت انحصاري در برابر قيمت رقابتي به كار گرفت. حركتي از قيمت زيررقابتي به قيمت رقابتي نيز متضمن «محدودسازي» توليد اين كالا، البته همراه با گسترش توليد در بخشهاي ديگر با استفاده از عوامل آزادشده است. هيچ راهي براي تمييز اين دست «محدودسازي» و گسترش متعاقب آن، از موقعيتی که ادعا میشود «قيمت انحصاري» است، وجود ندارد ... اما اگر مفهومي به هيچرو بنياني در واقعيت نداشته باشد، مفهومي بياساس و وهمآلود خواهد بود، و نه مفهومي معنادار. در بازار آزاد هيچ راهي براي تمييز «قيمت انحصاري» از «قيمت رقابتي» يا «قيمت زيررقابتي»، يا براي اثبات اين كه دگرگوني خاصي حركت از يكي از اينها به ديگري بوده، وجود ندارد. هيچ سنجهاي را نميتوان براي انجام اين دست تمايزها يافت. از اين رو مفهوم قيمت انحصاري به مثابه مفهومي متمايز از قيمت رقابتي، دفاعپذير نيست. تنها ميتوان از قيمت بازار آزاد سخن گفت.»8
افزون بر اين نوآوريهاي پراهميت، روتبارد بينشهاي نظري تازه پرشماري را نيز به دست داد. دو مثال در اينجا كفايت ميكند. يكي اين است كه روتبارد از بحث پرآوازه ميزسي درباره امكانناپذيري محاسبه اقتصادي (حسابداري هزينه) تحت سوسياليسم استفاده كرد تا به گونهاي حتي گستردهتر، امكانناپذيري وجود كارتل بزرگ در بازار آزاد را نشان دهد.
«بازار آزاد مرزهاي معيني را بر اندازه بنگاه، يا به بيان ديگر بر محاسبهپذيري در بازار وضع كرد. بنگاه براي محاسبه سود و زيان هر شاخه بايد بتواند فعاليتهاي دروني خود را به بازارهاي بيروني هر يك از محصولات واسطهاي و عوامل گوناگون بازگشت دهد. هنگامي كه هر يك از اين بازارهاي بيروني محو ميشوند، از آنجا كه همه به درون قلمرو يك بنگاه واحد جذب ميشوند، امكان محاسبه از ميان ميرود و منطقا هيچ شيوهاي براي بنگاه وجود ندارد كه از راه آن عوامل را به اين حوزه خاص تخصيص دهد. هر چه بيشتر به اين مرزها دستاندازي شود، عرصه عدم عقلانيت بزرگتر و بزرگتر خواهد شد و پرهيز از زيان، سختتر. يك كارتل بزرگ منطقا به هيچ رو نخواهد توانست كالاهاي توليدكنندگان را تخصيص دهد و از اين رو نمیتواند از زيانهاي شديد دوري كند. بر اين پايه واقعا هيچگاه نميتواند بنياد گذاشته شود و اگر براي برپايياش بكوشيم، بيدرنگ تكهپاره خواهد شد.»
مثال دوم كه الهامبخش آن همچون مثال اول ميزس است، به حوزه نظريه پولي بازميگردد. ميزس كه خود از آثار منگر تاثير گرفته، نشان داده بود كه پول به مثابه رسانه مبادله بايد در مقام پول كالايي (همچون طلا) شکل بگیرد. روتبارد نظريه ميزس درباره سرچشمه پول - «قضيه بازگشت» پرآوازه او - را با نظريهاي درباره نابودسازي يا تمرکززدایی پول از سوي دولت يا آنچه كه ميتواند «قضيه پيشرفت» خوانده شود، كامل كرد. او موجزتر از همه در دولت با پول ما چه كرده، رشته كنشهاي به لحاظ پراكسيولوژيك گريزناپذيري را كه دولت براي دستيابي به خودمختاری كامل در جعل پول - به عنوان هدف نهايياش - انجام ميدهد، نشان داد. دولت كه به ناچار وادار ميشود كار خود را با يك پول كالايي فراهمشده از سوي بازار مانند طلا آغاز كند، نخست ضرب سكه را انحصاري میکند، سپس انتشار جايگزينهاي پول (حق مالکیت پول؛ اسكناسهاي بانكي تبدیلپذیر موجود) را به انحصار خود درمیآورد، بعد به بانكداري برخهاي رو میکند و جايگزينهاي پولي را بيشتر از پول واقعي منتشر میسازد و دستآخر به عنوان نتيجه ناگزير بحران بانكي (هجوم به بانكها) كه به خاطر بانكداري برخهاي پديد آمده، قابليت تبدیل اسكناسهاي خود را به تعليق درمیآورد، پيوند ميان كاغذ (حق مالکیت) و پول (طلا) را از ميان میبرد، همه پولي را كه داراي مالكيت خصوصي است، مصادره میکند و پول كاملا بیپشتوانهاي را بنياد میگذارد.
تاريخ و فلسفه اخلاق
با وجود همه اينها دستاوردهاي روتبارد از نوآوريهايش در نظريه اقتصادي و حتي از كاميابياش در آميزش اين نوآوريها در يك نظام جامع، كلان و يكپارچه از اقتصاد اتريشي بسيار فراتر ميرود. هر چند روتبارد به لحاظ حرفهاي اقتصاددان است، اما نوشتههايش فلسفه سياسي (اخلاق) و تاريخ را نيز در برميگيرند.
برخلاف ميزس فايدهگرا كه امكانپذيري اخلاق عقلانی را رد ميكرد، روتبارد نياز به نظامي اخلاقي براي تكميل اقتصاد ارزشآزاد را پذيرفت تا دفاع از بازار آزاد را به دفاعي واقعا دقيق و بيچون و چرا بدل كند. با كمكگيري از نظريه حقوق طبيعي و به ويژه نوشتههاي جان لاك و سنت حقيقتا آمريكايي انديشه آنارشيستي ليساندر اسپونر و بنيامين تاكر، روتبارد نظامي اخلاقي را شكل داد كه بر اصول مالكيت شخصي و تصرف آغازين منابع طبيعي بيمالك از راه سکونت در زمین و تملک آن استوار بود. او نشان داد كه هر طرح ديگري در اين باره، يا نظامي اخلاقي كه براي همه به مثابه انسان قابل كاربست باشد، محسوب نميشود يا عملی نخواهد بود، چون پيگيري این دست طرحها به معناي حقيقي كلمه مستلزم مرگ خواهد بود و با این حال به بقاي یک پشتيبان براي خود نياز دارند و از اين رو تناقضهاي اجرایی را در پي ميآورند. حالت نخست، حالت حاكم بر همه طرحهايي است كه حکایت از آن میکنند که مالكيت B به A داده شود و B منابع را تصرف کند، اما همين حق در رابطه با A به B داده نشود. قصه دوم قصه همه طرحهايي است كه از مالكيت مشترك فراگير (عمومي) بر همه کس و همه چيز از سوي همه افراد پشتيباني ميكنند. چرا که در اين صورت هيچ كس مجاز نخواهد بود هيچ كاري با هيچ چيزي انجام دهد، مگر آنكه پيشتر موافقت همه افراد ديگر را براي انجام هر كاري كه در سر دارد، به دست آورده باشد. و اگر افراد مالك انحصاري (خصوصي) جسم خود نباشند، چگونه ميتوانند با چيزي موافقت كنند؟ روتبارد در شاهكار دوم خود، اخلاق آزادي، كل پيكره حقوق ليبرالليبرتارين (از حقوق قراردادها گرفته تا حقوق مجازات) را از اين اصول موضوعه نخستين استنتاج كرد و در كتاب خود با نام براي يك آزادي تازه، اين نظام اخلاقي را در توصیف روزگار كنوني و تحليل اقتصادي اصلاحات سياسي مورد نياز براي دستيابي به جامعهای آزاد و ثروتمند و تهيه طرحي براي این اصلاحات به كار بست.
افزون بر اينها روتبارد هر چند پيش و بيش از هر چيز يك نظريهپرداز است، مورخي ورزيده نيز هست و نوشتههايش انبوهي از اطلاعات مشاهدهبنیاد را در خود دارند كه همانندشان را به سختي ميتوان در هيچ تجربهگرا يا تاريخداني ديگر سراغ كرد. در حقيقت آنچه دانش تجربي روتبارد را در جايگاهي برتر از دانش بيشتر مورخان ارتدوكس مينشاند و او را در جايگاه يكي از مورخان برجسته «ريويزيونيست» قرار داده، این است که اقتصاد و فلسفه سياسي (اخلاق) را به عنوان نظريههاي پيشاتجربي محض تصدیق میکند و استدلال نظري را چيزي میشمارد كه منطقا بر هر كنكاش تاريخي مقدم است و آن را به قيد درميآورد. به ويژه آنچه در حوزه تاريخ اقتصادي سزاوار توجه است، كتاب او ركود بزرگ آمريكا است كه نظريه چرخه تجاري ميزس - هايك را براي توضيح سقوط بازار بورس در سال 1929 و ركود اقتصادي متعاقب آن به كار ميگيرد. در تاريخ سياسي، كتاب چهار جلدي او از تاريخ آمريكاي دوران استعماري با نام فهمشده در آزادي و در ساحت تاريخ انديشه، اثر ماندگار و هرچند ناتمام دو جلدياش از تاريخ انديشه اقتصادي، اجتماعي و سياسي، انديشه اقتصادي پيش از آدام اسميت و اقتصاد كلاسيك وجود دارد (این کتاب دو جلدی پس از مرگ روتبارد منتشر شد). او در اين نوشتهها و ديگر كتابها و مقالات بيشمار خود، تحليلهاي اقتصادي-جامعهشناختي-سياسي درهمتنيدهاي را تقريبا از همه رخدادهای سرنوشتساز تاريخ آمريكا به دست ميدهد: از هراس سال 1819، دوره جكسون، جنگ استقلال جنوب، دوره پيشرفت، جنگ جهاني نخست و ويلسونيسم، دوره هوور، فرانکلین روزولت و جنگ جهاني دوم گرفته تا رویکرد اقتصادی دولت ریگان و كلينتونیسم. روتبارد که به ریزترین جزئیات گوشههای مبهم تاریخ نظر میافکند، بارها و بارها باورهاي پذیرفته و عرف تاريخي را به چالش كشيد و تصويري از فرآيند تاريخ به مثابه كشاكشي دائمي ميان خير و شر (ميان حقيقت و دروغ، و ميان نيروهاي آزادي و قدرتي كه نخبگان از آن بهره ميگيرند و وضع خود را به بهاي ضرر ديگران بهتر میکنند و با دروغ و فريب رد پايي از خود باقي نميگذارند) براي خوانندگانش فراهم آورد.
با وجود اين دستاوردهاي چشمگير عالمانه، دوره زندگي دانشگاهي روتبارد، بسيار شبيه به زندگي ميزس، بر پايه معيارهاي رايج تقريبا هيچ موفقيتي به همراه نداشت. سده بيست، روزگار سوسياليسم و مداخلهگرايي بوده. مدارس و دانشگاهها نهادهايياند كه دولت، تامين مالي و كنترلشان ميكند. از اين رو مهمترين مناصب در آنها يا نصيب سوسياليستها ميشود يا به مداخلهگراها ميرسد، در حالي كه هواخواهان «سازشناپذير»، «دگماتيك» و «تندروي» كاپيتاليسم لسهفركنار گذاشته ميشوند يا در حاشيه دانشگاهها به كناري میافتند. روتبارد از اين لحاظ هيچ توهمي نداشت و هرگز درباره سرنوشت دانشگاهياش گلايه نكرد يا تلخ و ناخوش به نظر نرسيد. نفوذ او نه بر قدرتهاي نهادي، كه تنها بر نيروي منطق و توان انديشههايش استوار بود. موري روتبارد، تنها فرزند پدر و مادري مهاجر، در نيويورك به دنيا آمد و بزرگ شد. پدر شيميدانش از لهستان و مادرش از روسيه آمده بودند. به خاطر بورسيهاي كه گرفته بود، به مدارس خصوصي رفت و در دانشگاه كلمبيا اقتصاد خواند. در سال 1956 با رسالهاي كه زير نظر جوزف دورفمن، مورخ اقتصادي نوشته شد، مدرك دكترياش را از اين دانشگاه گرفت. همچنين براي دورهاي بيش از يك دهه كه از 1949 آغاز شد، در درسگفتارهاي خصوصي ميزس در دانشگاه نيويورك شركت كرد. پس از چند سال كار در بنيادهايي گوناگون و مهمتر از همه در بنیاد ويليام ولكر، از 1966 تا 1986 در موسسه پليتكنيك بروكلين كه يك مدرسه مهندسي بود، درس داد. از 1986 تا هنگام مرگش، استاد ممتاز اقتصاد دانشگاه نوادا در لاسوگاس بود. او به عنوان يكي از دو استاد اقتصاد مدرسه پليتكنيك بروكلين، عضو گروه علوم اجتماعي بود كه تنها كاركردي فرعي و كماهميت در اين دانشگاه داشت. در لاسوگاس، گروه اقتصاد كه در دانشكده تجارت دانشگاه جاي گرفته بود، دوره دكتري نداشت. به اين خاطر روتبارد در سراسر زندگي دانشگاهي خود، حتي از اينكه يك دانشجوي دكتري داشته باشد، بازداشته شد.
با اين همه، حضور حاشيهاي روتبارد در دانشگاه او را از اثرگذاري فكري يا جذب دانشجو و پيرو به سوي خود بازنداشت. روتبارد از رهگذر سيل نوشتههايش و روشني بيهمتاي قلمش كه به سياق اچ.ال. منكن مينوشت، به خالق نهضت ليبرتارين معاصر و يكي از نمايندگان اصلي آن بدل شد؛ نهضتي كه در طول سهدهه از چند هواخواه انگشتشمار به يك نهضت ناب تودهاي بدل شده (و حزبي با همين نام، حزب ليبرتارين را دربرميگيرد و البته از آن بسيار فراتر ميرود و شبكهاي گسترده و پيچيده از گروهها و انجمنها در كنگره آمريكا و بسياري از مجامع قانونگذاري ايالتي را شامل میشود). طبيعتا در ميانه اين تحول، روتبارد و موضع نظرياش به چالش گرفته شد و بیمناقشه نماند. در طول زندگي حرفهاي او، فراز و فرودهاي زيادي در صفآراييها، ائتلافها، شكافها و سازماندهيهاي دوباره در نهادها رخ داد. با اين همه روتبارد که با مركز پژوهشهاي مطالعات ليبرتارين به رياست برتون بلامرت و موسسه لودويگ فون ميزس به رياست لولين راكول ارتباط داشت و در مقام بنيانگذار-سردبير مهمترین نشریه علمي آنها،
(The Journal of Libertarian Studies (1977 و The Review of Austrian Economics (1987)79 کار کرد، بعد از مرگش بيترديد مهمترين و معتبرترین مرجع انديشهاي در سراسر نهضت ليبرتارين مانده و تا امروز ليبرتارينيسم اتريشي خردگرايانه، استوار بر اصول موضوعه و استنتاجي او، معيار فكري را پديد آورده كه نه تنها همه كس و همه چيز درون ليبرتارينيسم، بلكه به شکلی روزافزون همه كس و همه چيز در سياست آمريكا با نظر به آن تعريف ميشود.
پاورقي:
1- در آكادميها، به طور كلي، هايك اين روزها از هر نظر برجستهترين اقتصاددان اتريشي است. از اين رو بايد اشاره كرد كه هايك نماينده جريان اصلي خردگراي اقتصاد اتريشي نيست و خود او هم ادعايي غير از اين ندارد. هايك درون سنت انديشهاي تجربهگرايي و شكانديشي انگليسي جاي ميگيرد و به روشني با خردگرايي قارهاي كه منگر، بومباورك، ميزس و روتبارد از آن پشتيباني ميكنند، مخالف است.
2- performative contradiction، تناقض اجرایی هنگامی رخ میدهد که محتوای یک گزاره با آنچه در آن پیشفرض شده، در تعارض باشد. مثلا اگر کسی بگوید «من مردهام»، در چنین تناقضی گرفتار آمده، چون خود عمل بیان این گزاره پیشفرض میگیرد که فرد زنده است.
3- category mistake به معنای قرار دادن شی در مقولهای است که به آن تعلق ندارد.
4- تاكيد از متن اصلي است.
5- امكانناپذيري مقايسههاي درونشخصي و ميانشخصي درباره مطلوبيت، البته به اين معنا نيست كه دو فرد يا دو دوره زماني را نميتوان به گونهاي عيني با يكديگر مقايسه كرد. در حقيقت هر فردي ميتواند به شکلی عيني تعيين كند كه آيا مقدار عرضه هر كالاي خاصي كه در اختيار او قرار دارد، افزايش يافته، كاهش يافته يا ثابت مانده است و اگر مقدار يك كالاي در اختيار او افزايش (كاهش) يافته و در همين حال موجودي ديگر كالاهاي او ثابت مانده، بيترديد به لحاظ عيني ميتوان گفت كه اين فرد وضعيتي بهتر (بدتر) پيدا كرده و در سنجه ارزشي فردي خود به جايگاهي بالاتر (پايينتر) رسيده است. به همين سان، همه افرادي كه در اقتصاد پولي مشاركت ميكنند، ميتوانند به لحاظ عيني تعيين كنند كه ارزش پولي داراييهايشان بيشتر شده، كمتر شده يا ثابت مانده
است.
6- تاثير روتبارد بر اقتصاد رفاه در سراسر نوشتههايش پخش شدهاند. اين اثرگذاريها با مقاله سال 1956 او، «به سوي بازسازي اقتصاد رفاه و مطلوبيت» آغاز شد و در 1982 با اخلاق آزادي به كمال رسيد.
7- persona
8- تاكيد از متن اصلي است.
9- در سال 1998، مجلهاي كه روتبارد بنيان گذاشت، به Quarterly Journal of Austrian Economics بدل شد كه از سوي انتشارات Transaction Publishers منتشر ميشود.
منبع: دنیای اقتصاد، 18 بهمن 90
تحليل جامعه شناسي فيلم انجمن شاعران مرده
دانشجو ك نعلبندي
استاد راهنما سليمان عبدي
مقدمه :
دبیر جدید (آقای کیتینگ) از دانش اموزان قدیمی همان مدرسه به مدرسه وارد میشود ؛ با دیده ای برگرفته از نا متعارفها با روشهایی آموزشی نوین در نفش دبیر ادبیات انگلیسی ، عضوی کهنه از انجمن شاعران مرده با روحیه ای پر از نوع دوستی.
به دانش آموزان می آموزد که یاد بگیرند که هر آنچه خواستنی است ، یافتنی است.آقای کیتینگ یاد میدهد به دانش آموزان که یاد بگیرند همان چیزی که دوست دارند باشند و بدنبال علایق و سلایق خود گام بردارند و هر چه استعداد و ذوق دارند در آن هزینه کنند که موفقیت در آن است.می آموزد که اعتماد به نفس داشته باشند که قدرت رویارویی با مشکلات را دارا باشند که مسیر زنگی هموار نیست ، پستی ها و بلندی های فراوان دارد.
روشهای تدریس وی تابع قوانین و مقررات کتابها نیست بلکه در میان زندگانی جاری است . این دستورالعمال ها خوشایند مدیر و سایر دبیران و برخی از والدین نبود . آقای کیتینگ با انجمن شاعران مرده بیان میکند که حقایق زندگی در لابه لای زندگی است نه در مقصد.
گفتارها و اعمال آقای کیتینگ بسیار تاثیرگذار بر دانش آموزان بود و به انان طعم زندگی واقعی را چشانده بود. دانش آموزان اهداف و آرزوهای خود را یافته بودند و مسیر به آنها را نیز درک می کردند و افق روشنی را رسیدن به آن میدیدند .
آقای کیتینگ روحیه اعتماد به نفس را در دانش آموزانش زنده کرده بود و به انها چگونه زیستن را اموخته بود . اما والدین نیل سعی در سرکوب آرزوها و امیال پسرشان داشتند و همین امر مسبب مرگ وی شد .
مدیر مدرسه از این فرصت جهت اخراج آقای کیتینگ از دبیرستان استفاده کرد و دانش آموزان را مجبور به شهادت دروغین علیه آقای کیتینگ میکرد.در آخرین دیدار خداحافظی آقای کیتینگ با شاگردانش نشان داد که تاثیرات روحی و روانی اموزه های وآقای کیتینگ چقدر موثر واقع شده است.
با ایستادن دانش آموزان بروی نیمکتها و خداحافظی پر از غم عجین با قدرت اوج فیلم را نشنان میدهد.
تحليل جامعه شناسي فيلم دیوانه از قفس پرید
دانشجو ک . نعلبندی
استاد راهنما سلیمان عبدی
مقدمه:
موضوع فیلم در مورد قدرت اعتماد به نفس و توانایی انسانها در شنا کردن بر خلاف جریان رودخانه است و اینکه انسانها باید شرایط زندگی را با شرایط و اهداف خود وفق دهند نه خود را با شرایط محیط .
مک مورفی به ظاهر دیوانه وارد آسایشگاه شده و از همان ابتدا در فکر فرار راه حل ها را میبیند ، محیط را برانداز میکند ، دیگر مجنون ها را همراه خود میکند ، در این اثنا مرد سرخپوست را میبیند که او نیز همانند خودش است در ظاهر دیوانه.
مک مورفی با اعمال و گفتارش سعی در تحریک دیگر بیماران دارد که شاید تاثیرگذار باشد که آنها نیز در فکر آزادی و فرار باشند .
پشتکار و استقامت او در این بین ستودنی است ، روحیه اعتماد به نفس را در همه بیدار میکند و به همه میفهماند که زندگی غیرآن چیزی است که در آن هستند. زندگی یعنی هیجان ، آزادی و .... .
پزشکان و روانکاوان سعی در کنترل او را دارند تا کی آسایشگاه تحت نظرشان باشد ، اما مک مورفی به آنچه خواسته بود رسیده بود ؛ در نهایت چاره ای جز خاموش کردنش برای روانپزشکان نمانده بود او را در باطن نیز دیوانه کردند ، سرخپوست با تاثیر پذیری از او و اعتماد به نفسی که در روح و جانش رسوخ کرده بود ، تحمل در بند بودن دائمی مک مورفی را نداشت همخود و هم مک مورفی آزاد کرد .(خود را آزاد دنیا و مک مورفی را آزاد دیار باقی)
بحثاي زيادي حول و حوش ماركس شده نميشه يه حرفي بزني يكي نگه خوب از چه زاويه ديدي داري اين حرفو ميزني؟ راسيتش مساله صرفن واسه اينه كه هنوز يه حس خاصي نسبت بهش وجود داره چون آخه ماركس از برجسته ترين كسايه كه بي عدالتي رو هم معني فقر اقتصادي تعريف كرد بعد واسش فلسفه بافي كرد ديگه حالا نقد كردن از ماركس واسه بعضيا عذاب وجدان شده انگار با نقد ماركس دچار افتادن تو دام بي عدالتي مي شن از اين خنده دارتر اينه كه بهش يه تقدسي دادن كه اگه بخاي تو جمع طرفداراش نقدي چيزي ازش بكني حتمن باستي منتظر توپ و تشراشونم باشي مي خام بگم ماركسيست بودن يه مساله حسي و عاطفيه نه يه مبحث علمي يا فلسفي
رابرت نوزيك در جستجوی معنای زندگی
محمدصادق الحسینی
رابرت نوزیک (1983-2002) فیلسوف شهیر آمریکایی و استاد دانشگاه هاروارد بود. وی که بیش از همه با اولین کتاب خود “آنارشی، دولت، یوتوپیا” شناخته شده است، یکی از آزادی خواهان مطرح در اندیشه فلسفی محسوب می شود. البته وی به واسطه ذائقه متنوعش در فلسفه در حوزه های گوناگون از فلسفه سیاسی تا معرفت شناسی و متافیزیک دستی برده و در هریک از این عرصه ها آثار مهم و تاثیرگذاری را خلق کرده است. آنچه در این مقاله روی آن تمرکز خواهیم کرد اندیشه سیاسی نوزیک است که معرف آن کتاب “آنارشی، دولت، یوتوپیا” است که نوزیک را در دسته نمایندگان اندیشه آزادی خواه یا لیبرتارین[1]، که خواهان دولت حداقلی و بازار آزاد بدون محدودیت هستند، قرار می دهد.
قبل از هرچیز باید اشاره شود، بصورت کلی، دفاع نوزیک از بازار آزاد و دولت حداقلی، دفاعی مبتنی بر کارایی و فایده گرایی نیست، هرچند وی بازار آزاد و دولت حداقلی را کاراتر از هر ساختار و سامان دیگری می داند ولی دفاعش از این منظومه، دفاعی اخلاقی است. به این معنا که با پیش کشیدن اصول کانتیِ “تقدم حق بر خیر” و اینکه “افراد هدف هستند و نه وسیله”، یک دستگاه نظری را برمی سازد که براساس آن تعقیب هر هدفی، هر چقدر مطلوب و توام با آرزوی شدید فردی و یا اجتماعی باشد، بایستی تابع قیدهای اخلاقی مشخصی باشد که نوزیک آنها را “قیدهای جانبی اخلاق ” می نامد، که بزعم خودش از کانت به عاریت گرفته است. این قیدها، مطلق هستند به این معنا که هر گونه پایمال کردن حقوق افراد را ممنوع می کنند. وی حتی با حمله به فایده گرایان و دستگاه فکری اشان، استدلال می کند که آسیب رسیدن به یک فرد را نمی توان با هیچ دستاورد بزرگتری برای دیگران یا جامعه، جبران و یا توجیه کرد. وی به صراحت می گوید که “قربانی کردن موجه برخی در راه برخی دیگر کاملا بی معناست “[2] همین دفاع همه جانبه نوزیک از حقوق طبیعی فردی، سبب شده است تا او را از مدافعانِ متاخر و پرنفوذ اندیشه حقوق طبیعی و جان لاک بدانند.
|
مانیفست لیبرالیسم و ضرورت آن احسان رمضانيان  |
|
امروزه لیبرال دموکراسی حرف اول و آخر را در دنیا می زند و کمتر فرهیختهای را می توان یافت که علناً مبانی انسانی لیبرالیسم را رد کند یا سخن از پایان عصر لیبرالیسم بر زبان براند. اعتقاد به استقلال اراده فرد، عقلانیت انسان، آزادی نوع بشر و باور راسخ به ارزش برابر تمامی انسانها فارغ از نژاد و عقیده و مذهب و زبان ، مبارزه با کلیه وجوه استبداد اعم از تودهای، مذهبی، طبقاتی و ... از جمله بنیانهای استوار لیبرالیسم است. مگر دموکراسی و حقوق بشر قابل نابودی هستند؟ مگر میشود آزادی را از دایره واژگان حذف کرد؟ مگر میتوان در قرن بیست و یکم حق مالکیت خصوصی را نکوهش کرد؟ مگر میتوان فردیت یک انسان را انکار کرد؟ |
|
تغییر و تحولات در ممالک آزاد تنها در چارچوب همان نظم موجود که لیبرال دموکراسی است شکل می گیرد. انتظار فروپاشی نظام مستقر موجود در این کشورها، انتظاری بسیار سادهلوحانه است. ممکن است برخی بحران عالمگیر اقتصادی فعلی را پایان دموکراسی لیبرال قلمداد کرده و سرآغاز سر برآوردن نظمی جدید بدانند. اما در پس این بحران اقتصادی باید به این نکته نیز توجه کرد: هرچند رکود اقتصادی زاییده برخی بیبرنامگیها و ولنگاریهای اقتصادی است، اما با تمام این اوصاف، نگاه از زاویهای دیگر برتری این ایدئولوژی را بر سایرین نشان میدهد؛ چرا که در نظامهای مبتنی بر لیبرالیسم، امکان مخفی نگاه داشتن امراض، فسادها و بحرانهای خطرناک وجود ندارد و این مزیتی است که سایر نظامها از آن بیبهرهاند. در دموکراسی لیبرال کوچکترین نقصانی، به عریانترین وجه نمایان میشود و این امکان فراهم میگردد تا صاحبان اندیشه و نظر در پی چارهجویی برآیند. روزی پیروی از آرای لیبرالهای راستگرایی چون فردریش هایک و میلتون فریدمن در دستور کار قرار میگیرد و زمانی دیگر تمایل به نظرات لاسکی و جان دیوئی فزونی مییابد. این طبیعت آدمی است که با سعی و خطا، بهترینها را در زمانهای گوناگون برگزیند و البته اینها همگی در چارچوب همان نظم لیبرالی صورت میپذیرد. و این هنر خودترمیمی، خاص دموکراسی لیبرال است. به عبارت سادهتر بحران فعلی در چارچوب همین نظم جهانی موجود، قابل حل است، همچنانکه جهان آزاد رکود اقتصادی دهه 30 را به چشم دید و پشت سر گذاشت. |
